ژوورەکانی بازرگانی‌و پیشەسازی چین‌و ئامانجیان چییە؟

ژوورەکانی بازرگانی‌و پیشەسازی ڕێکخراوێکی پیشەیی سەربەخۆن لەڕووی کارگێڕی‌و داراییەوە  کە  لەهەموو پارێزگاکانی عێراقدا دامەزراون بەپێی یاسا، هەر سێ ژوورەکانی هەرێم (کە لەئێستادا بەهەڵەبجەوە بۆتە چوار)، لەژێر چەتری یەکێتی ژوورەکانی بازرگانی‌و پیشەسازی هەرێم‌و یەکێتی ژوورەکانی بازرگانی عێراق کار دەکەن.
 
ئامانجی ژوورەکانی بازرگانی‌و پیشەسازی لەهەرێم، کە دواجار دوای ڕاپەرین بەیاسای پەرلەمانی کوردستان ژمارە (١٤) ساڵی ١٩٩٣ دامەزراونەتەوە، بریتیە لەڕێکخستن‌و گرنگیدان‌و پەرەپێدان بەبازرگانی‌و پیشەسازی لەو بوارانەی کە بۆیان دیاریکراوە، هەروەها ئامانجیان بەهێزکردنی ڕۆلی ئەو دوو کەرتەیە لەپرۆسەی گەشەپێدان لەهەرێم، ژوورەکان پشتگیری دەکەن لەمافی ئەندامەکانیان بەشێوەیەک کە لەگەڵ بەرژەوەندی گشتیدا بگونجێت.  

ژوورەکانی بازرگانی و پیشەسازی چۆن پەیدابوون؟
مێژووی دامەزرادنی ژوورەکان لەعێراق دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٢٦ بەڵام دەرکەوتنیان لەجیهاندا زۆر لەوە کۆنترە. لەئەوروپا یەکەم ژووری بازرگانی لەمرسیلیا لەفەرەنسا دامەزراوە (١٥٩٩)و لەوێوە دیاردەی دەرکەوتنی ژوورەکان بڵاوبۆتەوە بەگشت جیهاندا، بەشێوەیەک کە وڵاتانی جیهان هەرچەند فەلسەفەو تێڕوانینی ئابووریان جیاواز بوبێت هەمیشە کۆک بوون لەسەر گرنگیدان بەژوورەکانی بازرگانی بەمەبەستی پێشخستن‌و پەرەپێدان بەبازرگانی ناوەکی‌و دەرەکی وڵات، پتەو کردنی ئابوری ولات. 
 دیارە لەوەو پێشتریش لەناوچەکەی خۆمان لەسەدەکانی ناوەڕاست چەرخی بێزەنتیەکان‌و عەباسییەکان ڕێکخراوی هاوشێوە هەبووە بۆ ڕێکخستنی کاری بازرگانان لەژێر ناوی جیاوازدا، بۆ نمونە (رئیس التجار) نوێنەرایەتی (صنف التجار)ی کردووە لای دەسەڵاتداران‌و پێگەی خۆی هەبووە.
 
جێگەی ئاماژەیە، ڕۆلی بازرگانان لەنێوان وڵاتانی ئیسلامی (ئیمراتۆریەتی عوسمانی)و (ئەوروپای مەسیحی) بووەتە هۆی دەرکەوتن‌و گەشەپێدان بەپەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لەسەر بنەمایەکی ئاشتیخوازانە کە لەئاکامدا بۆتە هۆکاری دەرکەوتنی یەکەم پەیوەندی قونسڵگەری نێوان وڵاتان بەشێوەیەکی درێژخایەن‌و بەردەوام  بۆ یەکەمجار لەمێژوودا. یەکەم قونسڵگەری لەنێوان  ئیمراتۆریەتی عوسمانی‌و شارەکانی ئیتالیادا لەو سەردەمەدا دەرکەوتووەو پەرەی سەندووە بۆ گشت ولاتانی جیهان لەسەدەی شانزەدا. 
 
لەجیهانی ئەمڕۆدا، ژوورەکانی بازرگانی دەزگایەکی  پارێزراون لەلایەن دەوڵەتەوەو رێکخراون بەگۆێرەی یاساو کاردەکەن لەپێناو بەرژەوەندی گشتی ئەوەش لەڕێکخستن‌و هاندانی ئاڵوگۆڕی بازرگانی دەردەکەوێت. دەوڵەتان لەناوەوەو دەرەوەی وڵات وەک نۆێنەری کەرتی تایبەت سەیریان دەکەن‌و دانیان پێدادەنێن‌و وەک گرنگترین دامەزراوەی کەرتی تایبەت ئەژمار دەکرێن کە نۆێنەرایەتی خاوەنکاران دەکەن، هانی ژوورەکان دەدەن کە پەیوەندیان لەگەڵ یەکتر ببەستن‌و تێگەیشتننامە واژوو بکەن بۆ ڕێکخستنی کارەکانیان بەئامانجی ئاسانکردنی ئاڵوگۆڕی بازرگانی لەنێوان کەرتی تایبەتی لایەنەکان.  جێگەی ئاماژەیە، ڕێکخراوی (ژوورەکانی بازرگانی جیهان) کە ڕێکخراۆێکی جیهانیەو لەساڵی (١٩١٩) دامەزراوەو بارەگاکەی لەپاریسە، کاردەکات بۆ دروستکردنی هەماهەنگی نێوان ژوورەکان لەگشت جیهان، گۆڕینەوەی زانیاری، ڕۆڵێکی گرنگی هەبووە لەپێشخستنی بازرگانی لەئاستی نێودەوڵەتی. زۆربەی زۆری یاسا بازرگانییەکانی جیهان لەم دەزگایەوە پێشنیار کراون بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان‌و بوونەتە بەشێک لەیاسای نێودەوڵەتی.
 
 هەروەها لەزۆربەی وڵاتان ژوورەکان وەک دەزگایەکی متمانەپێکراو پشتیان پێدەبەسترێت لەلایەن فەرمانگاکانی دەوڵەت‌و تەنانەت دادگاکانەوە بەتایبەتی بۆ زانینی عورفی تجاری کە دووەم سەرچاوەی یاسایە پاش یاساکانی پەرلەمان. هەر لەبەر سروشتی ئەو ئەرکانەی بەژوورەکان ڕاسپێردراون‌و دەچنە خانەی بەرژەوەندی گشتی، ئەو کەسانەی کە کاری تیادا دەکەن لەڕووری یاساییەوە پارێزراون وە دادەنرێن بەڕاسپێراو بەئەرکی گشتی (مکلف بخدمة عامة). ژوورەکان لەڕووی یاسایی‌و کارگێڕییەوە  ناسراون بەوەی کە نیمچە فەرمیین (دائرة شبە رسمیة). 
 
لەعێراق‌و هەرێمی کوردستان سەرپەرشتی ژوورەکان دراوەتە یەکێتی ژوورەکان‌، کە ئەمیش سەرپەرشتی دەکریت لەلایەن ئەنجومەنی وەزیران بەپێی یاسا. بەگۆێرەی مادەی (٣) یاسای ژوورەکان لەهەرێم، ئەنجومەنی وەزیران دەتوانیت ڕای یەکێتی ژوورەکان وەربگریت (استئناس)  پێش دەرکردنی هەر یاسایەک کە پەیوەندی بەبازرگانی‌و پیشەسازییەو یاخود بەئابوورییەوە بێت، تا بتوانێت کەڵک لەسەرنج‌و تێبینییەکانی ژوورەکان وەربگرێت وەک نوێنەری کەرتی تایبەت‌، هەروەها بۆ زانینی بەرکەوتەکان‌و ئاکامی پڕۆژەیاساو بڕیارەکان، بەو پێیەی ژوورەکان بەوردی ئاگایان لەباری بازاڕو بژێوی خەڵکە.

ئایا دەکرێت بوترێت کە ژوور ڕێکخراوێکی مەدەنی یاخود کۆمەڵەیە؟
ژوورەکانی بازرگانی‌و پیشەسازی ڕێکخراوێکی پیشەیین‌و بەتەواوی جیاوازن لەڕێکخراوو کۆمەڵە مەدەنییەکان (المظمات و الجمعیات الاهلیة).
 
ڕێکخراوو کۆمەڵەکان لەسەر بنەمای جیاوازو  بۆ مەبەسەتی جیاواز دامەزراون‌و ڕۆل‌و پەیوەندییان بەدام‌و دەزگای دەوڵەتەوە بەتەواوی جیاوازەو بەپێچەوانەی ژوورەکان بەرگری لەبەرژەوەندی تایبەتی سێکتەرێک یاخود چێنێکی دیاریکراو دەکەن، بەدەزگایەیەکی نیمچە فەرمی دانانرێن، بەڵکو وەک ڕێکخراوێکی کۆمەڵگای مەدەنی، هەموو کەس ئازادەو سەرپشکە لەبوون بەئەندام، بەو مەرجانەی ڕێکخراوەکە یان کۆمەڵەکە خودی خۆی دیاری دەکات.
 
 ڕێکخراوو کۆمەڵەکان کە کۆنتریش هەبوون بەڵام بەزۆری لەسەدەی ١٩و ٢٠وە لەجیهاندا دەرکەوتون بەگشتی كار بۆ بەرجەستەکردنی ماف‌و ئازادی گردبوونەوەی خەلک دەکەن وەک مافێکی سیاسی‌و مەدەنی هەروەک لەدەستوورو یاساکانی مافی مرۆڤدا هاتووە، جا ئامانجی ئەو گردبوونەوەیە کارکردن بێت لەسەر هەر بابەتێک،  بوارێک یان چینێک بێت کە لەگەڵ یاسادا بگونجێت جا هونەری بێت یان وەرزشی، ژینگەپارێزی، مافی ژنان، مافی هەر جۆرێک لەپیشەوەران بێت،... هتد.
 
لەعێراقدا یەکەم کۆمەڵە لەهەمان ساڵی ١٩٢٦ دەرکەوتووە. دیارە مافی گردبوونەوە لەعێراق لەژێرسایەی حکومەتە سەپێنراوەکان خرابوونە ناو چوارچێوەیەکی تەسک، بەڵام خۆشبەختانە دوای ڕاپەڕین‌و پاشان روخانی ڕژێمی پێشوو، ئەو مافە سەرەتاییە گەڕێندراوەتەوە بۆ خەلک بەشێوەیەکی بەرچاو. لەهەرێمی کوردستان هەر ١٥ کەس کۆببنەوە دەتوانن مۆڵەتی کۆمەڵە بخوازن لەوەزارەتی ناوخۆی هەرێم بەپێی یاسای (کۆمەڵەکان-ی ژمارە ١٨ی ساڵی ١٩٩٣) ، هەروەها هەر ٣ کەسێک دەتوانن داوای مۆڵەت بکەن لەفەرمانگەی رێکخراوە ناحکومیەکان بۆ دامەزراندنی ڕێکخراوێک (یاسای ڕێکخراوە ناحکومییەکان ژمارە ١ی ساڵی ٢٠١١).
 
یاسا بەچاوێکی یەکسان سەیری ئەم ڕێکخراوو کۆمەڵانە دەکات‌و هیچ جیاوازییەک لەنێوانیاندا ناکات‌و ژمارەیان‌و چۆنیەتی کارکردنیان‌و دامەزراندن‌و داختسنیان دیاریكراوە بەپێی یاساکانیان، خۆشبەختانە تا ڕادەیەکی زۆر کارئاسانیان بۆ کراوە، ئەگەرچی ئەو بوارە دەکرێت زیاتر ڕێکبخرێت. 
 
بۆ نمونە، لەبواری ئابوری‌و  بازرگانی،  لەکاتێکدا دامەزراندنی ڕێکخراوو کۆمەڵە لەبواری بازرگانی‌و ئابوری مافی هەموو هاوڵاتییەکە، بەڵام باشترە لایەنی پەیوەندیدار بۆچوونی ژوورەکان وەربگرێت پێش پێدانی مۆەت‌و جەخت بکاتەوە لەتێکەڵ نەبوونی کارەکانیان‌و بەرکەوتەیان لەگەڵ ڕۆڵی ژوورەکان کە بێگومان وەک چەترێک‌و رێکخەرێک وایە بۆ گشت ڕێکخراوو کۆمەڵەکانی بواری ئابوری‌و بازرگانی‌و پیشەسازی‌و کشتوکاڵی لەهەرێم.
 
 دیارە ڕێکخستن‌و دروستکردنی هەماهەنگی لەنێوان ژوورو ئەو  ڕێکخراوو کۆمەڵانە پێوستە بۆ بەرژەوەندی گشتی‌و بەرچاوڕوونی هەموولایەنەکان، بۆ ئەوەی هەر لایەنێک بتوانێت ئەرکەکانی خۆی جێبەجێ بکات لەچوارچێوەی یاسا. 
 
لەکاتێکدا دیاردەی دەرکەوتن‌و زیادبوونی ژمارەی کۆمەڵەو رێکخراوەکان دیاردەیەکی سروشتییەو بەڵکو نیشانەی ئازادی‌و پێشکەوتنی ژیانی مەدەنی‌و یاساییە لەهەرێم، لەگەڵ ئەوەشدا ئەم سێکتەرە گرنگە پێوستی بەپێداچوونەوەو رێکخستن‌و تازەکردنەوە هەیە. لێرەوە بەپێوستی دەزانین پێشنیاری ئەوە بکەین کە بەهەمانشێوەی ئەنجومەنی وەزیران لەحکومەتی فیدرالی،  ئەنجومەنی وەزیران لەهەرێم پۆستیکی ڕاوێژکاری تایبەتمەند یان بەڕێوەبەرایەتیەک دابمەزرێنێت لەئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم بۆ سەرپەرشتی کردنی کاری ڕێکخراوو کۆمەڵەکان لەهەرێمی کوردستان بۆ ئەوەی لەنزیکەوە بتوانرێت سوودی زیاتریان لێوەربگرێت‌و ڕۆلێکی باشتریان پێبدرێت لەڕێکخستنەوەی ئابوری هەرێم‌و لەهەمانکاتدا ڕێز لەسەربەخۆیی کارەکانیان‌و تێکەڵ نەبوونی کارەکانیان بکرێت.

 تا چ ڕادەیەک ژوور شەفافیەت‌و دیموکراسیەت پەیڕەو دەکات لەجێبەجێکردنی ئەرکەکانی؟
 لەکاتێک ئەندام بوون لەژوورەکان بەپێی یاسا ڕێکخراوە، خۆهەڵبژاردن بۆ ئەنجومەنی كارگێڕی‌و سەرۆکایەتی لەژوورەکان بەگوێرەی هەمان یاسا دیاریکراوە، بەهەمانشێوە ئەندام بوون لەئەنجومەنی یەکێتی ژوورەکان‌و سەرۆکایەتی یەکێتی ژوورەکانی هەرێم کە بەشێوەیەکی دەورییە لەنێوان ژوورەکان بەهەمان یاسا ڕێکخراون. زۆربەی بڕیارەکانی ژوورەکان پێوستیان بەڕاستاندنی یەکێتی ژوورەکانە، لەڕووی داراییەوە فەرمانگەی چاودێری دارایی پێداچوونەوە دەکات بەئەژمارەکانی ژوورەکان. 

لەم قۆناغەدا، سروشت‌و قەبارەو گرنگی ئابوری هەرێم زۆر جیاوازە لەوەی کە لەساڵی ١٩٩٣دا هەبووە لەکاتی دامەزراندنەوەی ژوورەکان لەهەرێم، لەبەرئەوە بەگرنگی دەزانین کە یاسایەکی تازە دابنرێت بۆ داڕشتنەوەی دەسەڵاتەکان‌و ڕۆڵی ژوورەکان‌و زیادکردنی تواناکانیان بەشێوەیەک کە بتوانن باشتر خزمەتی چینی بازرگان‌و پیشەسازان بکەن‌و بتوانن کاریگەرتر بن لەدامەزراندنی ئابورییەکی بەهێز لەهەرێم. 

تا چ ڕادەیەک ژوورەکان سەرکەتوو بوون لەئەنجامدانی کارەکانیان؟
سەرکەوتنی ژوورەکان لەکارەکانیان بەڕادەیەکی زۆر پەیوەستە بەتوانا مرۆڤیەکانی کە لەژوور کاردەکەن‌، هەروەها توانا داراییەکانی ژوور کە لەبەردەستان، بەڵام لەهەمانکاتدا تێگەیشتنی فەرمانگەکانی دەولەت لەڕۆڵی ژوورەکان‌و جۆری ئەو یاسایەنەی جێبەجێدەکرین لەهەرێم، کاریگەری خۆیان هەیە لەسەر کارەکانی ژوور. دیارە دواترین سێ دەیەی مێژووی ئابوری هەرێم گۆڕانکارییەکی ئێجگار زۆری بەخۆە بینیوە کە لەم قۆناغەدا پێوستی بەخۆداچوونەوەو خۆگونجاندن هەیە بۆ خۆ ئامادەکردن بۆ قۆناغێکی نوێ. ڕەنگە بۆ ئەو قۆناغە ئامادەکردن‌و ئەنجامدانی ئامارێکی گشتی ورد لەهەرێم، یەکێک بێت لەو کارانەی کە زۆر پێوستن بۆ تێگەیشتن، پلان دانان‌و گەشەپێدانی ئابوری کە ئەمەش پێویستی بەهەوڵ‌و کۆششێکی زۆرە کە بەهەماهەنگی گشت لایەنەکان دەکرێت. بێگومان ئەم کارەش، دەبێتە زەمینەیەک بۆ زانکۆکانی هەرێم‌و ناوەندەکانی لێکۆڵینەوە بۆ ئەوەی بتوانن بەشێوەیەکی (واقعی) لێکۆڵینەوەکانی خۆیان پێشکەش بکەن لەبواری ئابوریداو بەکردار سوودیان لێوەربگیریت. 
دیارە گرنگیدان بە بەرزکردنەوەی ئاستی خۆێندن لەزانکۆکان‌و بەتایبەتی لەبوارەکانی ئابوری‌و بازرگانی‌و یاسا بەبێ پشتگۆێخستنی خۆێندن لەئامادەییە پیشەییەکانی هەریم (لەبواری کشتوکال-پیشەسازی-بازرگانی)  یەکەم هەنگاوە بەرەو ئاسۆی دروستکردنی بنەماکانی ئابوریەکی فەرمی‌و ڕاستەقینەو بوژاندنەوەی دەستی کار لەهەرێم.
 
هەروەها سەرکەوتنی ژوور لەکارەکانی  پەیوەستە بەئازادی ڕادەربڕینی ژوورەکان کە ئەوەش پەیوەستە بەسەربەخۆیی دارایی ژوورەکان کە بەپێی یاسا دابینکراوە لەهەرێم. دیارە بەمەبەستی دابین کردنی ئەو سەربەخۆییەو نیشاندانی ڕوویەکی جوانی کەرتی تایبەتە. وڵاتان بەگشتی سەرچاوەی داراییان بۆ ژوورەکان دابین کردووە بەپێی یاسا. لەعێراق‌و هەرێم بەپێی یاسا بەشێک رسوماتی کارەکانی ژوور تەرخان کراون بۆ دابین کردنی ئەو سەربەخۆییەو بەشێکی تری دەڕوات بۆ یەکیەتی ژوورەکان‌و هەندێکی تری دەگەڕێتەوە بۆ گەنجینەی دەوڵەت. بەداخەوە لەم دواییەداو پاش تێپەڕاندنی یاسای ناوی بازرگانی لەپەرلەمانی کوردستان، رەنگە داهاتی ژوورەکان بەشێوەیەکی بەرچاو کەم بێتەوە.

ناوی بازرگانی چییەو کێشەکانی چییە؟
هەروەک لەزۆربەی ولاتانی جیهان یەکێک لەکارەکانی ژوورەکان تۆمارکردنی ناوی بازرگانییە بەپێی یاسا. بەپێی یاساکان بازرگان چ کەسی تاک بێت یان کۆمپانیا، دەبێت ناوێکی بازرگانی تۆمار بکات لەژوورەکان بۆ ئەنجامدانی کارەکانی، بەرامبەر ئەو کارەش هەندێ روسوماتی لێوەردەگیرێ بەپێی یاساو ڕێنماییەکان، بازرگانان ڕێگەپێدراون بۆ تۆمارکردنی ناو، زمانی (کوردی، عەرەبی، ئینگلیزی) بەکاربهێنن. 
 
دیارە لەوڵاتیکی وەک عێراق‌وهەرێمی کوردستان بەچەندەها قۆناغی جیاوازدا تێپەڕیوە، چەندەها قۆناغی دابڕان‌و بەیەکگەیشتنەوەی ئیداری، سیاسی، یاسایی‌و تەناتەت دەستوری بەخۆە بینیوە. لەماوەی ساڵێک لەدەستبەکاربونمان وەک بەڕێوبەری گشتی ژووری بازرگانی سلێمانی، دەتوانین لێرە چەند خاڵیک بخەینە ڕوو سەبارەت بەو گیروگرفتانەی کە لەناوی بازرگانیدا چەند ساڵێکە کەڵەکە بوون، کار دەکەین بۆ چاککردنەوەو چارەسەرکردنی لەگەڵ لایەنەکانی تر:
1.ژوورەکانی بازرگانی‌و پیشەسازی هەرێم سەرەڕای ئەوەی وەک پێشووتر وتمان لەساڵی ١٩٩٣ بەیاسایەکی پەرلەمانی کوردستان دامەزراوەتەوە بەڵام لەڕووی کارگێڕی‌و کردارییەوە هەروەها  سروشتی ئەرکەکانی، وای کردووە کە هەر بە بەشیک لەیەکێتی ژوورە بازرگانییەکانی عێراق بمێنێتەوەو لەڕووی مەرجعییەتەوە کار بەزۆربەی یاساکانی پێشووی عێراق بکات، بەڵام  لەگەڵ  ئەوەشدا جۆرێک دابڕان‌و پشێوی تیا دروست بووە کە تا ئێستا ماوەتەوە. بۆ نمونە لەکاتێکدا لەعێراق تەنها ناوی بازرگانی بەزمانی عەرەبی‌و کوردی تۆمار دەکرێت، لەساڵی ٢٠٠٩ ناوی بازرگانی بەئینگلیزیش لەهەرێم تۆمار دەکرێت، بەڵام پارێزگاری لێناکرێت لەناوچەکانی تری عێراق. بێگومان ئەمە پێوستی بەدۆزینەوەی چارەسەرێکی هەمیشەیی هەیە کە بەهەماهەنگی هەموو لایەنەکان بکرێت. جێگەی ئاماژەیە بۆ هێمای بازرگانیش لەوە دەچێت هەمان کێشە هەبێت.

2.هەروەها بێگومان سروشتی خودی زمانی کوردی کە لەچەند دیالێکتێکی جیاواز پێکهاتووەو نەبوونی فەرهەنگی یەکگرتووی زمانی کوردی بەشێوەیەکی ستانداردو ئەکادیمی پشێوییەکی خستۆتە ناو زاراوەی یاسایی‌و ئیداری کوردییەوەو بەکارهێنانی لەبواری ناوی بازرگانی یەکێکە لەهۆکاری کێشە لەم بوارەدا.  سەرەڕای ئەوەی کە خودی زمانی کوردی چەندەها زاراوەو ناوی (عەرەبی، فارسی، تورکی)  تێدایە لەپاش دروستبوونی رەوەندی کوردی زاراوەو ناوی (ئینگلیزی، ئەڵمانی، ئیتالی‌و فەرەنسی، هتد) هاتۆتە ناو زمانی کوردییەوەو تەنانەت بوونەتە ناوی پیشە (تاتوو) یان ناوی هاوڵاتیان (بۆ نمونە: ناوی لیدیا، تینا، ئارینا،  غاندی، کاسترۆ)، ئەمە لەکاتێکدا کە بۆ تۆمارکردنی ناو پشت دەبەسترێت بەو زانیاریانەی کە لەکارتی نیشتمانیدا هەن وەک خۆیان. هەموو کات ڕوون نیە ئایا ئەم ناوی بیانیانە کە ئەوەندە بەکارهاتوون لەهەرێم‌وهاتونەتە زمانی کوردییەوە مامەڵەی ناوی بیانیان لەگەڵ بکرێت یان کوردی. یەکێک لەئامانجەکانی ناوی بازرگانی پاراستنی زمانی نیشتمانییە، ئێمە بەئەرکی خۆمانی دەزانین کە خەڵکی شارەزاو بەتوانا هانبدەین لەبواری زمانی کوردی کە کاربکەن بۆ بەهێزکردنی زمانی کوردی ستاندارد لەڕووی بازرگانی، ئابوری‌و کارگێڕی‌و یاساییەوە، بەو پێیەی بینیادنانی ئابوری بەهێز، پێوستی بەبوونی زمانێکی ڕوون‌و دەوڵەمەندە.
3.کۆن بوون‌و بەسەرچوونی یاسای تۆمارکردنی ناوی بازرگانی لەعێراق کە لەسالی 1985 دەرچووە، کە  پێوستی بەتازەکردنەوەیە، یەکێکە لەکێشەکان، ئەمە لەکاتێکدا لەهەریم هیچ یاساییەک دەرنەکراوە لەو بارەیەوە، بەو پێیەی کە یاسای ناوی بازرگانی رەهەندێکی فیدرالی هەیەو دەبێت لەئاستی عێراقدا مامەڵەی لەگەڵ بکرێت بۆ پاراستنی مافی بازرگانان.
4.گۆڕینی بارودۆخی ئابوری لەعێراق‌و لەهەرێم بەگشتی لەئابوری دەوڵەتەوە بۆ ئابوری ئازادو لەم ساڵانەی دواییدا بۆتە هۆی زیادبوونێکی کتوپڕ لەتۆمارکردنی ناوی بازرگانی، ئەمە لەکاتێکدا لەڕابردوودا کەلتوری تۆمارکردنی ناوی بازرگانی لەکۆمەڵگای کوردی نەبووە بەباو. هەروەها گۆڕینی ڕێنەماییەکانی مۆڵەت‌و رێگەپێدان بەزیادکردنی چالاکییەکانی کۆمپانیاکان بەشێوەی ئاسۆیی (افقی)و گۆڕینی چالاکییەکان‌و دەستاو دەستکردنی خاوەنداریتی کۆمپانیاکان بە شێوەیەکی خێرا بۆتە هۆی ئەوەی کە دۆزینەوەی ناو لەکاتێکی کەمدا بۆ هەندێ بازرگان ببێتە کێشە، ئەمە لەکاتێکدا لەهەرێم کەسی شارەزاو ڕاوێژکار کە لەو بوارەدا ئەو خزمەتە پێشکەش بکەن، کەمن یان هەر نین.
5.تێکەڵکردنی رۆڵی  فەرمانگەکانی دەوڵەت‌و ڕێکخراوو کۆمەڵەکان لەگەڵ ئەرکەکانی ژوورەکان سەبارەت بەپێدانی مۆڵەتی پیشەیی‌و تۆمارکردنی ناوی بازرگان.
6.سستی پۆلێنکردنی کارو پیشەکان لەسەر بنەمای ستانداردی جیهانی‌و نەبوونی پێناسەی ئیداری‌و یاسایی بۆ زۆربەی چالاکییە پیشەیی‌و بازرگانیەکان. ئەمە لەکاتێکدا چەندەها پیشەی تازە هاتۆتە کایەوەو نەبوونی پلانێکی درێژخایەن‌و رویایەکی ڕوون بۆ رێکخستنەوەی کەرتی تایبەت بۆ نمونە وشەی عەرەبی‌و ئینگلیزی (صناعة- industry-) بە(پیشەسازی) وەرگێردراوەتە سەر زمانی کوردی، کە ئەمەش لەخودی خۆێدا ناڕوونە، بەو پێیەی دەقاو دەق پیشەساز بەواتای (حرفي-Artisan-) دێت، لەزمانی عەرەبیدا نەک صناعی‌و پێوستە (پیشەسازی) لەگەڵ (صناعة) جیابکرێتەوە، ئەمە تەنها نمونەیەکە کە ڕەنگە پێوست بێت کاری تیا بکرێت لەلایەن خەڵکی شارەزا تر لەو بوارەدا.

بۆ بەرچاو ڕوونی، ئایا دەتوانن لە سەر بابەتی تۆمارکردنی ناوی بازرگانی و پیشەسازی چەند ڕێنماییەکی گشتی و بەسوودمان بدەنێ؟

چۆنیەتی تۆمارکردنی ناوی بازرگانی
تۆمارکردنی ناوی بازرگانی لەژوورەکان بەیاسا ڕێکخراوە، ئەو یاسایانەی لەتۆمار کردنی هەرناوێکی بازرگانی بەهەند وەردەگیرێن بریتین لە:
1. یاسای بازرگانی ژمارە ٣٠ ساڵی ١٩٨٤،
2. پەیڕەوی ناوە بازرگانییەکان‌و تۆماری بازرگانی ژمارە ٦ی ساڵی ١٩٨٥
3. ڕێنماییەکانی یەکێتی ژوورەكانی بازرگانی‌و پیشەسازی هەرێم
4. ڕێنمایەکانی یەکێتی ژوورە بازرگانییەکانی عێراق


‌هەندێک ڕێنمایی گشتی لەسەر تۆمارکردنی ناوی بازرگانی لەژووری بازرگانی سلێمانی: 
بازرگان چ کەسی سروشتی بێت یان معنوی (کۆمپانیا) دەبێت بۆ چالاکییە بازرگانییەکەی ناوێک بەکاربهێنێت کە بەڕوونی جیاواز بێت لەناوە بازرگانییەکانی تر کە تۆمار کراون بۆ هەمان ئەو جۆرە بازرگانییە لەچوارچێوەی سنووری ئەو پارێزگایە یان ئەو پارێزگایانەی تیادا تۆمارکراوە (سنوری پاراستنیان بۆ كراوە).
داوای تۆمارکردنی ناوەکە لە لایەن خاوەن کارەکە، یان خاوەنی پرۆژە پیشەسازییەکە، یان بەڕێوبەری کۆمپانیاکە پێشکەش دەکرێت، دەکرێت ئەو ناوە بازرگانییەی تۆمار دەکرێت (١) ناوی کەسی خۆی بێت، یان (٢) ناوێکی دا‌هێنراو بێت بەمەرجێک گونجاو بێت بەگۆێرەی یاساو ڕێنماییەکان.

(١) گرنگترین مەرجەکانی تۆمارکردنی ناوی سیانی کەسی وەک ناوی بازرگانی:
1.بازرگان بۆی هەیە ناوی سیانی خۆی یان ناو نازناوی خۆی تۆمار بکات وەک ناوی بازرگانی، بەڵام نازناو بەتەنها بەبێ ناو تۆمار ناکرێت.
2.ناسنامەی کارتی نیشتمانی (بطاقة الهویة الشخصیة) بەکاردەهێنرێت بۆ وەرگرتنی زانیارییەکان وەک خۆیان.
3.ناوی بازرگانی کەسی بیانی مۆڵەت پێدراو لەعێراق تۆمار دەکرێت بەهەمان شێوەی تۆمارکراو لەوڵاتەکەی خۆی.
4.ناوی بازرگانی کۆمپانیای هاوبەش، سادە، یان پرۆژەی کەسی دەبێت بەلایەنی کەم ناوی کەسی یەکێک لەهاوبەشەکان لەخۆ بگرێت
5.ناوی کەسی‌و نازناو وەک ناوی بازرگانی بۆ کۆمپانیای سنوردار رێگەنادرێت.

(٢) گرنگترین مەرجەکانی تۆمارکردنی ناوی بازرگانی داهێنراو یان خوازراو: 
1.بازرگان بۆی نیە جگە لەناوی کوردی‌و عەرەبی ناوی بازرگانی تۆمار بکات بۆ بازرگانییەکەی، لەکاتی گومان لەناوێکی بازرگانی داوا لەلایەنی پەیوەندیدار دەکرێت سەردانی بەڕێوبەرایەتی ڕۆشنبیری بکات بۆ ڕاستاندنی ناوەکە.
2.دەکرێت ناوی بازرگانی ئینگلیزی تۆمار بکرێت لەهەرێم، بەڵام سنووری پاراستنی تەنها لەهەرێم بۆ دەکرێت نەک لەبەشەکانی تری عێراق.
3.ڕێگە نادرێت بەتێکەڵکردنی دوو زمان یان زیاتر لەناوێکی بازرگانیدا.
4.لقی کۆمپانیای بیانی مؤڵەت پێدراو لەعێراق تۆمار دەکرێت وەک خۆی لەگەڵ زیادکردنی دەستەواژەی ( لقی عێراق).
5.ناوی بازرگانی نابێت پێچەوانەی داب‌و نەریتی گشتی بێت.
6.وشەی ئایینی ناگونجێت وەک ناوی بازرگانی بەكاربهێندرێت.
7.بازرگان نابێت ناوێکی بازرگانی بەکاربهێنێت کە ببێتە هۆی بەهەڵەبردنی خەڵک یان سەلێشێواندنیان دەربارەی ڕاستی‌و دروستی جۆری چالاکییە بازرگانییەکەی یان پیشەسازییەکەی، بۆ نمونە بەکارهێنانی ناوی ‌هێمایەکی بازرگانی بەناوبانگ (علامة تجاریة مشهورة).
8.ناکرێت ناوی بازرگانی واتایەکی وا بگەینێت کە بەشێکە لەدام‌و دەزگاکانی دەوڵەت.
9.ناوی بازرگانی دەبێت واتای جۆری کۆمپانیا بگەیەنێت 
10.هتد..

بۆ زانیاری ژووری بازرگانی بۆی هەیە هێڵ بەسەر هەر ناوێکدا بهێنێت لەهەر کاتێکدا ئەگەر دەرکەوت تۆمارکردنەکە پێچەوانەی یاسایە.
 
د.سەلام عەبدوڵڵا
بەڕێوەبەری گشتی ژووری بازرگانی‌و پیشەسازی سلێمانی

PM:12:16:12/10/2021




ئه‌م بابه‌ته 233 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌