نه‌وت.. نه‌فره‌ت یان نیعمه‌ت؟


نه‌وت ــ یش وه‌كو زۆر شتی تر دوو رووه‌، ئه‌گه‌ر زیره‌كانه‌ و لێزانانه‌ به‌كارنه‌هێنرێت و نه‌خرێته‌ خزمه‌تی باشتركردنی ژیانی مرۆڤایه‌تییه‌وه‌، ئه‌وا رووه‌ خراپه‌كه‌ی رووت تێده‌كات و نه‌هامه‌تیی به‌شوێن خۆیدا ده‌هێنێت.

زۆرن ئه‌و وڵاتانه‌ی ناڵاندیان یان ده‌ناڵێنن به‌ده‌ست داهاتی نه‌وته‌وه‌. دابه‌ش بوون، گه‌نده‌ڵكاریی، بڵاوبوونه‌وه‌ی نا دادپه‌روه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تی، وێرانبوونی سێكته‌ره‌ ئابوورییه‌كانی وڵات، داڕمانی ژێرخان و… تاد.

هه‌ر له‌ساڵی 1973 كه‌ تێیدا بۆ یه‌كه‌مجار به‌رزبوونه‌وه‌ی نرخی نه‌وت شۆكێكی گه‌وره‌ی دروستكرد له‌ هه‌موو جیهاندا، له‌و مێژووه‌وه‌ تا ئێستا بۆته‌ سه‌رچاوه‌ی ئابوورییه‌ ته‌قلیدییه‌كان و رۆڵێكی گرنگ ده‌گێڕێت له‌ پێكهێنانی ئابووریی زۆربه‌ی وڵاتان.
هه‌ر ئه‌و شۆكه‌ بوو وایكرد وڵاتانی خاوه‌ن نه‌وت رۆڵی گه‌وره‌یان هه‌بێت له‌ داڕشتنه‌وه‌ی سیمای په‌یوه‌ندییه‌ سیاسیی و ئابوورییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان و وایكرد وڵاتانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و وڵاتانی خاوه‌ن نه‌وت ببنه‌ سه‌نته‌رێكی گرنگ و سه‌ره‌كی له‌ داڕشتنه‌وه‌ و كاریگه‌ربوون به‌سه‌ر ئه‌و سیاسه‌تانه‌وه‌ له‌لایه‌ك و‌ له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ وڵاتانی خاوه‌ن نه‌وتی زلهێز توانییان وڵاتانی بچووكی خاوه‌ن نه‌وت بكه‌نه‌ پاشكۆی سیاسیی و ئابووریی خۆیان.

له‌گه‌ڵ ده‌ركه‌وتنی وڵاتانی نوێی خاوه‌ن نه‌وتیش له‌ حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی رابردوودا، ئه‌و چه‌مكه‌ په‌یدابوو كه‌ ده‌ڵێت: (وڵاتانی خاوه‌نی تاكه‌ سه‌رچاوه‌) وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك له‌سه‌ر ئه‌و وڵاتانه‌ی به‌ته‌واوی پشتیان به‌و سه‌رچاوانه‌ی وزه‌ ده‌به‌ستن، قابیلی نه‌مانن وه‌ك نه‌وت و خه‌ڵوز و غاز.

له‌ نه‌وه‌ده‌كانی سه‌ده‌ی رابردووشدا و به‌دیاریكراوی له‌ ساڵی 1993دا چه‌مكێكی تر هاته‌ ئاراوه‌ كه‌ بریتی بوو له‌ (نه‌فره‌تی سه‌رچاوه‌ زۆره‌كان)، كه‌ توێژه‌ری به‌ریتانی ریچارد ئه‌وتی خستییه‌ڕوو.

ژماره‌یه‌كیش له‌ ئابووریناسان ده‌ركه‌وتن، ئه‌وانه‌ی ئه‌و چه‌مكه‌یان به‌كارهێناو له‌سه‌ر سه‌دان توێژینه‌وه‌ و لێكۆڵینه‌وه‌ جێبه‌جێیان كرد. وه‌ك جێفیری ساچس ئابووریناسی ئه‌مریكایی و ئه‌ندرۆ وارنه‌ر و مایكڵ رۆسی ئابووریناسانی به‌ریتانیا.

به‌ پێی وته‌كانی مایكڵ رۆس، كه‌ له‌ كتێبی نه‌فره‌تی نه‌وتدا هاتووه‌: "له‌ په‌نجا و شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی بییسته‌مدا، پسپۆڕانی ئابووریی پێیان وابووه‌ كه‌ سامانی نه‌وت ده‌بێته‌ كه‌ره‌سته‌یه‌كی گرنگ بۆ ده‌وڵه‌مه‌ندبوون و گه‌شه‌كردنی وڵاتان، چونكه‌ به‌ سروشتی دیاربوو كه‌ ده‌بنه‌ خاوه‌نی سه‌رمایه‌یه‌كی زۆر و ده‌توانن داهاته‌كه‌یان به‌كاربێنن له‌ گه‌شه‌كردن و په‌ره‌سه‌ندن تا ئه‌وپه‌ڕی سنووری پێشكه‌وتن. له‌هه‌مان كاتدا ده‌بووه‌ هۆی به‌رزبوونه‌وه‌ی ئاستی داهاتی تاك ــ یش و كه‌مبوونه‌وه‌ی رێژه‌ی بێكاریی و هه‌ژاری.

ئه‌و چه‌مكه‌ ته‌قلیدییه‌ تا شه‌سته‌كان و سه‌ره‌تای حه‌فتاكان هه‌ر له‌ په‌ره‌سه‌ندندا بوو، به‌ڵام له‌ حه‌فتاكاندا هه‌ڵه‌یه‌ك له‌ وڵاتانی به‌رهه‌مهێنی نه‌وتدا روویدا و سه‌راپای پێشنبینییه‌كانی گۆڕی و چه‌مكی نه‌فره‌تی سه‌رچاوه‌كان هاته‌ ئاراوه‌ و پرسیارێك خۆی قوتكرده‌وه‌. ئایا نه‌وت نه‌فره‌ته‌ یان نیعمه‌ته‌ بۆ گه‌لانی خاوه‌نی نه‌وت؟

مایكل رۆس پێیوایه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی پێچه‌وانه‌ هه‌یه‌ له‌ نێوان زۆریی و بۆری نه‌وت له‌ وڵاتك و دیموكراسی له‌و وڵاته‌دا! هۆكاری ئه‌وه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هه‌ندێك له‌و حكومه‌تانه‌ی ده‌ست تێكه‌ڵاو ده‌كه‌ن له‌گه‌ڵ كۆمپانیاكانی نه‌وتی جیهاندا له‌پێناوی بێده‌نگبوون سه‌باره‌ت به‌ گرێبه‌سته‌كانی نه‌وت و مامه‌ڵه‌ بازرگانییه‌كانیان به‌ نهێنی.

ئه‌و جۆره‌ نهێنییه‌ش له‌ داهات، ده‌بێته‌ هۆی دروستبوونی كێشه‌ی زۆر و بواریش ده‌دات به‌ حكومه‌ته‌كان داهاتی نه‌وت و دابه‌شكردنی به‌ شێوه‌یه‌كی نادادپه‌رووه‌رانه‌ په‌یڕه‌وبكه‌ن.

به‌مه‌ش جیاوازییه‌ك له‌نێوان وڵاتانی دیموكراسی و وڵاتانی خاوه‌ن تاكه‌ یه‌ك سه‌رچاوه‌دا دروست ده‌بێت، چونكه‌ وڵاتانی دیموكراسی به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی پشت به‌ باج ده‌به‌ستن و ناتوانن ئه‌و داهاتانه‌ بشارنه‌وه‌ له‌ گه‌لانی خۆیان، چونكه‌ ئه‌و باجه‌ به‌سه‌ر گه‌لدا سه‌پێنراوه‌، به‌مه‌ش شێوه‌ و سیمایه‌كی واقیعی تر ده‌به‌خشێت. به‌ڵام وڵاتانی خاوه‌ن یه‌ك سه‌رچاوه‌، ده‌توانن داهاته‌كانی نه‌وت چه‌ندیش زه‌به‌لاح بێت زۆر به‌ئاسانی بشارێته‌وه‌ و هیچ كێشه‌شی بۆ دروست نه‌بێت له‌ مه‌ودای نزیكدا. بۆ نموونه‌ له‌‌ وڵاتێكی وه‌ك كامیرۆندا ده‌ركه‌وتوه‌ كه‌ له‌ 46%ی داهاتی نه‌وته‌كه‌ی له‌ نێوان ساڵانی 1977 تا 2006 گواستراوه‌ته‌وه‌ بۆ بودجه‌ و هیچ ئامارێكی تریش نییه‌ له‌سه‌ر چۆنێتی گرتنه‌به‌ری ئه‌و میكانیزمه‌ی كه‌ له‌ 54%ه‌كه‌ی تری داهاتدا كه‌ ئاخۆ بۆچی و به‌چ میكانیزم و شێوازێك خه‌رج كراوه‌! ئه‌مه‌ش مانای وایه‌ كه‌ نیوه‌ زیاتری داهاته‌كان به‌شێوه‌یه‌كی نادیاری خه‌رجكراوه‌.
له‌ ئیندۆنیسیاش، سۆهارتۆ-ی سه‌رۆكی ئیندۆنیسیا كۆمپانیای نه‌وتی نیشتمانیی (پترامینیا)ی به‌كارهێناوه‌ به‌مه‌به‌ستی دابه‌شكردنی یارمه‌تیی دارایی به‌ نهێنی به‌سه‌ر هه‌وادارانی خۆیدا، ئه‌مه‌ش پێش رووخانی له‌ ساڵی 1988، ئه‌و كۆمپانیایه‌ش كۆنتڕۆڵی زیاتر له‌ سێ چاره‌كی بودجه‌ی حكومه‌تی كردبوو. هه‌ر له‌لایه‌ن حكومه‌تیشه‌وه‌ پارێزگاریی لێ ده‌كراو هیچ جۆره‌ جووڵه‌یه‌كی دارایی خۆی ئاشكرا نه‌ده‌كرد.

له‌هه‌مان كتێبدا مایكڵ به‌ شێوه‌یه‌كی شرۆڤه‌كاریی ورد باس له‌ سامانه‌كانی وڵاتانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ده‌كات و ده‌ڵێت: "له‌ كانوونی دووه‌می ساڵی 2011دا خۆپیشاندانه‌كان له‌ سه‌راپای خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی دیموكراسی و شه‌فافییه‌ت به‌رپابوون، خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌درێژایی ئه‌م هه‌موو ماوه‌یه‌ به‌سه‌ر سه‌پاندنی دیموكراسی له‌ وڵاتانی تری جیهاندا تێپه‌ڕیبوو، كه‌چی كه‌مترین جار له‌و وڵاتانه‌ دیموكراسی په‌یڕه‌و كراوه‌و هه‌میشه‌ گه‌لانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست سه‌ركوت و چه‌وسێنراوه‌ته‌وه‌ و سامانی وڵاته‌كه‌ش بۆ شه‌ڕو جه‌نگه‌ له‌بن نه‌هاتووه‌كان خه‌رج كراون، نه‌وتیش یه‌كێك بووه‌ له‌و سه‌رچاوه‌ و داهاتانه‌ی بۆ ئه‌و مه‌به‌ستانه‌ به‌كارهێنراوه‌.

هه‌میشه‌ ده‌سه‌ڵاتداران پاره‌ی نه‌وتیان (پترۆدۆلار)یان بۆ سه‌پاندنی ده‌سه‌ڵات و هه‌ژموونی خۆیان به‌كارهێناوه‌ و هیچ هه‌نگاوێك به‌ره‌و چاكسازیی و ریفۆرم و گۆڕانكاریی نه‌نراوه‌.

له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ ناتوانین بڵێین نه‌وت هه‌میشه‌ به‌ربه‌ست ‌بووه‌ له‌به‌رده‌م سه‌پاندنی دیموكراسی، چونكه‌ تا حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی رابردووش، وڵاتانی به‌رهه‌مهێنه‌ری نه‌وت (دیموكراسی بن یان نا) هاوشێوه‌ی ئه‌و وڵاتانه‌ی نه‌وتیان نه‌بووه‌ وه‌ك یه‌ك بووه‌، به‌ڵام پاش حه‌فتاكان تا نه‌وه‌ده‌كان، شه‌پۆلێكی به‌رفراوانی دیموكراسی هه‌موو جیهانی گرته‌وه‌، له‌گه‌ڵ خۆیدا شنه‌بای ئازادیی هێنا بۆ سه‌رجه‌م وڵاتان، ته‌نیا ئه‌و وڵاتانه‌ی ده‌وڵه‌مه‌ندبوون به‌ نه‌وت له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و ئه‌فریقا و یه‌كێتیی سۆڤێتی پێشوو نه‌بێت. به‌ڵام له‌ 1980 تا 2011 درزی دیموكراسی له‌ نێوان وڵاتانی به‌رهه‌مهێنه‌ری نه‌وت و وڵاتانی تردا تاده‌هات فراوانتر و قووڵتر ده‌بۆوه‌ و زۆر به‌زه‌قی هه‌ستی پێ ده‌كرا.

دواجار ده‌توانین بڵێین: راسته‌ نه‌وت زۆربه‌ی جار بۆته‌ نه‌فره‌ت بۆ گه‌لانی ده‌وڵه‌مه‌ند به‌ نه‌وت و كه‌مترین سیمای دیموكراسیی تێیدا به‌دی ده‌كرێت، هه‌ریه‌ك له‌ عیراق و سعودیه‌ و كوێت و قه‌ته‌ر و… تاد، زه‌قترین نموونه‌ی ئه‌و نادیموكراسییه‌ن، به‌تایبه‌تی كاتێك ده‌بینرێت كه‌ چۆن ئه‌و وڵاتانه‌ پشتیان به‌ داهاتی نه‌وت به‌ستووه‌ وه‌ك تاكه‌ سه‌رچاوه‌ بۆ گه‌شه‌كردن و بووژانه‌وه‌ی وڵاته‌كه‌.
كه‌چی زۆر به‌كه‌می داهات و سامانی نه‌وت و سه‌رچاوه‌ سروشتییه‌كان بۆ خزمه‌تی گه‌له‌كانیان به‌كارهێنراوه‌، بۆیه‌ بۆ ئه‌و وڵاتانه‌ی ده‌وڵه‌مه‌ندن، نه‌وت بۆته‌ نه‌فره‌تێكی بێ كۆتا و كه‌مترین نیعمه‌تی پێ به‌خشیوون.

AM:11:38:02/05/2020




ئه‌م بابه‌ته 149 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌