جەنگ نەك ئاشتی لەپشت هەڵایسانی شۆڕشی پیشەسازییەوەیە


ئایا ئەگەر شۆڕشی پیشەسازیی بەرپانەبێت شێوازی ژیان دەگۆڕێت؟.. ئەمە پرسیارێكە نووسەر و مێژوونووس خاتوو پریا ساتیا هەوڵیداوە وەڵامی بداتەوە لەڕێی دووبارە چاوخشاندنەوە بە فاكتەرە راستەقینەكانی هەڵایسانی شۆڕشی پیشەسازییەوە. ئەو وایدەبینێت ئەوە جەنگە لەپشت بزووتنەوەی پیشەسازی و بە ئامێركردن-میكانیك-ەوەیە نەك ئاشتی وەك ئەوەی كە تائێستایش وادەزانرێت. 

شۆڕشی پیشەسازیی شێوازی كۆمەڵگە و ژیانی لە گوند و شارەكاندا گۆڕی، پەیوەندییەكانی خێرا كرد، قووچەكی جۆرێكی تازەی چینی كۆمەڵایەتیی دروست كرد، بەكاربردنێكی بەردەوامی بۆ كلتور و رۆشنبیریی دامەزراند كە تا بە ئەمڕۆیش درێژەی هەیە، ئەوەی بەرهەمهێنا كە بە نوێگەریی ناودەبرێت، بنەماگەلێكی نوێی بۆ تێگەیشتن لە مرۆڤایەتی و لە جیهانیش دانا، مرۆڤی لە كۆتوبەندەكانی سروشت رزگار كرد، رێ‌ و رۆیشتنی رۆژگار و كار-ی خێراتر كرد.

بێگومان پرسارگەلێكی بێشووماری ورووژاند و توێژینەوەگەلێكی نەژمێردراو دەربارەی بەرپابوونی ئەم شۆڕشە كراون، هەروەها دەربارەی ئەو فاكتەرانەیش كە بۆچی سەنتەری ئەم شۆڕشە لە ئەوروپا و بەدیاریكراویش لە ئینگلتەرا بووە؟.

زۆربەی پسپۆران وایدەبینن هۆكارەكە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە دامەزراوە رووناكبیرییەكانی ئەوروپا زەمینەیەكی لەباریان رەخساندووە بۆ هەموو شتێكی نوێ‌، خاوەن بیر و فیكرە نوێكراوەكان هاندراون و پشتگیریی تەواویان كراوە بۆ جێبەجێكردنی بیرۆكەكانیان لە كەشێكی هێندە ئارام و ئازاد-دا كە لە هیچ شوێنێكی دیكەی جیهاندا نەبووە. 

لەگەڵ ئەوەیشدا هەندێك هەن هەر لەگەڵ سەرهەڵدانی ئەم تیۆرەدا، گومانیان لێی هەبووە و هەوڵیانداوە بۆئەوەی قسە لەسەر هۆكارگەلی دیكە بكەن، لەوانەیش بوونی سەرچاوە سروشتیەكان و بزووتنەوەی ئیستیعماری و كرێی كرێكاران، ئەمە بێجگە لە یاساگەلێك كە لەو ماوەیەدا پەیڕەوكراون و بوونەتە هۆی ئەوەی جوتیاران زەویوزارەكانیان جێبهێڵن و رووبكەنە شارەكان و ئەمەیش بووەتە هەوێن و بنەمای هێزی كارگەری پێویست بۆ سەركەوتنی پیشەسازیی.
بەڵام خاتوو پریا ساتیا لە كتێبەكەیدا (ئیمپراتۆریەتی چەك: پیشەی توندوتیژیی شۆڕشی پیشەسازیی- Empire of Guns: The Violent Making of the Industrial Revolution) پێیوایە بەرهەمهێنانی چەكی گەرم، كە لەو سەردەمەدا لە ژێر سەرپەرشتیی دەوڵەت و بە چاودێریی ئەو دروستدەكرا، تاقە بنەمایەك بووە كە شۆڕشی پیشەسازیی پشتی پێبەستووە. هەر ئەمەیش بریتانیای گۆڕیی لە وڵاتێكەوە كە لە ئابورییەكەیدا پشتی بە كشتوكاڵی تەقلیدی و پیشە دەستییەكان دەبەست بۆ وڵاتێك كە ببێتە پیشەسازی و بەئامێركردنی كشتوكاڵی.
ژنە مێژوونووسەكە چەندین بەڵگەیش دێنێتەوە بۆ پشتڕاستكردنەوە و سەلماندنی تیۆرەكەی، لەوانە بریتانیا كەوتووەتە چەندین جەنگەوە و بە درێژایی چەندین گرێی دوورودرێژ پرۆسەی گەورەی سەربازیی جێبەجێ‌ كردووە، بەتایبەت لە ماوەی سەدەكانی هەژدە و نۆزدە،  ئەمەیش بووەتە فاكتەری پەرەسەندن و پێشكەوتنی سەرمایەداری، وەك دەیزانین، دەوڵەتیش رۆڵی رێگەپێدراوی خۆیی گێڕاوە كە یارمەتیدەر بووە بۆ لەدایكبوونی سیستمی نوێی جیهان، وەك نووسەرەكە دەیڵێت. 

تیۆرەكەی خاتوو ساتیا-ی مێژوونووس، رای پسپۆرێكی دیكەیش پشتگیریی لێدەكات كە جارید دایمۆن-ە. دایمۆن لەو باوەڕەدایە بەرهەمهێنانی چەك و دەستەمۆ و هۆگركردنی ئاژەڵان و بەرەنگاربوونەوەی ڤایرۆس و بزووتنەوەی توندوتیژیی ئیستیعماریی، هەموو ئەمانە یارمەتیدەربوون لە بووژانەوەی هێزی كار و گرەنتیی بازاڕی نوێ‌-دا، وەك ئەوەی لە كتێبەكەیدا (چەك و ڤایرۆس و پۆڵا) شرۆڤەی دەكات. 

بەڵام لە تیۆریەكەیدا سایتا لەچاو دایمۆند دوورتر دەڕوات و وایدەبینێت كە پیشەسازیی چەك هەر تەنیا بواری زاڵبوون و سەركەوتنی بریتانیەكانی بەسەر دانیشتوانی ئەمریكا و ئەفریقا و ئاسیادا نەڕەخساندووە و بەس، بەڵكو بەرهەمهێنانی چەك و پیشەسازیی جەنگ دۆخێكی ئابوری و رێكخراوەیی وای خەڵقادووە كە رێخۆشكەر بێت بۆ وەرچەرخانی گەورەی ئابوریی.
سایتا دەڵێت ئەوانەی لەو ماوەیەدا ژیاون، بەتەواوی هەست بەم راستیە دەكەن، بەڵام نەوەكانی داهاتوو مەسەلەكەیان گۆڕی و سەرهەڵدانی سەرمایەدارییان بەستەوە بە ئاشتییەوە.   
پیشەوەرە دەستیەكان، بۆ نموونە وەك دارتاش و قفڵساز و نەخشكار زۆر زۆر بوون، ئەمانە هەموویان بەشداریی دروستكردنی چەك-یان دەكرد و بەخێرایی هەموو جۆرە چەكێك و تازەكردنەوەی چەك یان دەكرد. 
ژنە نووسەرەكە دەڵێت "هەموو ئەوانەی لە بواری كانزادا كاریان دەكرد، بە دەڵاڵەكانیشەوە، كەوتنە پرۆسەیەكی چڕی بەرهەمهێنانەوە، ئیتر دروستكەرانی چەك رێگەی لەحیمكردنی بەرمیلی تەقەمەنییان پێشخست و مافی داهێنانیان بۆخۆیان بردەوە، هەموو ئەمانەیش بە پشتگیریی دارایی دامەزراوەی سەربازیی بوو".
 دەركەوت ئەم تەكنیكە نوێیە دواتر لە بواری بەمیكانیككردنی مەدەنیشدا بەكارهێنرا و خرایە ئەو بوارانەیشەوە، بۆ نموونە لە دروستكردنی یەكەم ئامێری رستن و چنین كە لەلایەن جۆن ویات-ەوە داهێنرا، بەشێوەیەكی گەورە پشت بە ئامێرەكانی بڕینی كانزا و لوولەسازیی بەسترا. هەروەها جێمس وات-یش تەكنەلۆژیای تۆڕنە و تۆڕنەچییەتیی، كە پێشتر لە بواری تۆپ-دا بەكارهێنرابوو، پەرەی پێدا و خستیە بەرهەمهێنانی یەكەم بزووێنەری هەڵمینەوە.   

ژنە نووسەرەكە، هەروەها ئاماژە بەوەیش دەكات كە جلوبەرگی سەربازییش پەرەی بە پیشەسازیی سەربازیی داوە و پێشیخستووە، چونكە سوپا پێویستیەكی زۆری بە بڕێكی یەكجار زۆری ئەو جۆرە جلوبەرگانە هەبووە. وایلی وتنی كە داهێنەری ئامێری شیكردنەوەی لۆكە-جیكەنە-یە، پێشتر پیشەی دروستكردنی چەكی ئاگرین بووە و تەنانەت گرێبەستێكی لەگەڵ حكومەتە گەنج-ەكەی ویلایەتەیەكگرتووەكاندا هەبووە.  

بە شێوەیەكی گشتی، ئەم خاتوونە مێژوونووسە بەڵگەی زۆر دێنێتەوە بۆ پشتگیریی تیۆرەكەی و بۆ ئەوەی بیسەلمێنێت كە پیشەسازیی چەك و چەكسازیی لەپشت خوڵقاندنی سەردەمە تازەكەوەیە لە چەندین بواری روناكبیری و زانستی و رێكخراوەیی و ئابوری و سیاسییەوە.

AM:09:03:09/05/2018




ئه‌م بابه‌ته 192 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌