سـامانی تاك‌و نەتەوەكانی جـیهان ‌

داتاكانی ئابووریی هەموەكی باس لە داهات‌و بەرهەمهێنان‌و بەكاربردن‌و نرخ‌و دراو و نەخت‌و بازرگانیی جیهانی دەكات، لەكاتێكدا داتاكانی سامان هەمان بایەخی جیهانی نییە هەرچەندە گرنگیی بۆ هەموو گۆڕاوە ئابوورییەكان هەیە. 

نێوەنجی سامانی تاك
دەوڵەتانی جیهان بە دەوڵەمەندو هەژارەوە بەبێ هەڵاوێردن، زانیاری لەسەر سامان‌و داهات بەو شێوەیەی داتاو زانیارییەكانی تری ئابووری فەراهەم ناكات، بەپێی پێویست زانیاری لەسەر سامانی دارایی ژمارەیەكی دەوڵەتانی پێشكەوتوو فەراهەمە، بەڵام داتاو زانیارییەكان سەبارەت بە سامانی غەیرە دارایی هێشتا كەموكورتی تێدایە، هەندێك لایەن‌و سەنتەرەكانی توێژینەوە هەوڵی ئەوە دەدەن كە سامانی خێزانەكان‌و ئەندامە پێگەیشتووەكانیان مەیسەر بكەن، لەو چوارچێوەیەدا پەیمانگای توێژینەوەی كردت سوید راپۆرتێكی لەسەر سامانی جیهان بڵاوكردۆتەوە، راپۆرتەكە بەپێی ئەوەی لە بەردەستدایە، مەزندەی سامانی دەوڵەتان‌و تاكە پێگەیشتووەكان فەراهەم كردووە، هەوڵیداوە هەموو ناوچەو دەوڵەتانی جیهان بگرێتەوە، لە دوایین راپۆرتیدا پێداگیریی لەسەر سامانی هەژارترین ملیار مرۆڤی سەر گۆی زەوی كردووە.
دوا راپۆرتی پەیمانگاكە كە ساڵی ٢٠١٦ بووە، ئاماژە بۆ كۆی سامانی تاكە پێگەشتووەكانی جیهان دەكات، كە نزیكەی ٢٥٦ تریلیۆن دۆلار بووە (واتە نزیكەی سێ هێندەو نیوی كۆی بەرهەمی ناوخۆیی جیهان دەكات)، گەشەی كۆی سامانی تاكەكان پاشەكشێیەكی دیاری كردووە، بەجۆرێك كە لە ساڵی ٢٠١٦ بە رێژەی (١.٤%) پاشەكشێی كردووە. لەگەڵ ئەو پاشەكشێیەدا، هێشتا تێكڕای سامانی تاك لەسەر ئاستی جیهان بەهۆی یەكسانی گەشەی سامان لەگەڵ تێكڕای گەشەی دانیشتوان، بە جێگیری ماوەتەوە. نێوەنجی سامانی تاكە پێگەیشتووەكانی جیهان نزیكەی ٥٢٨٠٠ دۆلارە، بەپێی ئەو راپۆرتە. كەسێكی پێگەیشتوو سامانەكەی لەو نێوەنجە زۆر كەمتر بێت بە هەژار دادەنرێت.

سامانی دانیشتووان لە ئەمێركا 
سەبارەت بە دەوڵەتان، ئەمێركا زۆرترین بڕی سامانی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١٦ زیادی كردوە، دوای ئەو ژاپۆن دێت، بریتانیا گەورەترین زەرەرمەندی سامانە، بەهۆی دەرچوونی لە یەكێتیی ئەوروپا. نێوەنجی ئاڵووێری دراو رۆڵێكی گەورەی لەسەر دیاریكردنی گەشەی بەدەستهێنانی سامان هەیە، بەجۆرێك بووە هۆكاری پاشەكشێی سامانی خێزان‌و ئەندامە پێگەیشتووەكانی ناوچە جیاوازەكانی جیهان.
بەپێی نوێترین زانیارییەكان، زۆربەی ناوچەكانی جیهان گەشەی سامانی بەخۆیەوە بینیوە، بەجۆرێك سامانی تاكێكی پێگەیشتوو لە ناوچەی زەریای هێمن‌و ئاسیا (جگە لە چین‌و هیندستان) بە رێژەیەكی بەرز هەڵكشاوەو لەساڵی ٢٠١٦ گەیشتە (٦.٥%)، لە ئەمێركای باكووریش بە رێژەی كەمتر لە (١%) هەڵكشاوە، بەڵام لە ئەروروپاو چین‌و هیندستان بە نزیكەی (٢%) داشكاوە، لە ئەفریقیاو ئەمێركای لاتین بە نزیكەی ٥% داشكاوە. لە رووی دابەشبوونی سامان لەسەر ئاستی جیهان، ئەمێركای باكوور لە پێشەنگدایە بە نزیكەی (٣٦.١%)ی كۆی سامانی جیهان، دوای ئەو ئەوروپا دێت، بە نزیكەی ٢٨.٧%، پاشان ناوچەی زەریای هێمن‌و ئاسیا (جگە لە چین) بە نزیكەی ٢٠.٩%، دوای ئەوانیش چین بە نزیكەی ٩.٢% دێت، دواتریش ناوچەی ئەمێركای لاتین‌و هیندستان دێت، ئەفریقیاش لەدوای هەموویانەوەیە بە كەمتر لە ١%ی سامانی جیهان پێكدێت.
گۆڕانكارییەكانی سامانی تاك‌و خێزانەكان لەژێر كاریگەریی ئاستی گەشەی ئابووری، نێوەنجەكانی پاشەكەوت، تایبەتمەندییەكانی دانیشتوان‌و بارگۆڕانی نرخی پشك‌و نێوەنجەكانی نرخی ئاڵووێری دراو دایە، گۆڕانكارییەكانی بنەچە داراییەكانی چین لەساڵی رابردوو بۆ نمونە، هۆكاری گەشەكردنی بەهێزی سامانی تاكەكان بوو، بەڵام پاشەكشێ كردنی ئەو بنەچە داراییانە لەم ساڵدا ئەو گەشەكردنە پاشەكشێ پێكرد. لە ژاپۆن، هەڵكشانی بەهای یەن لەبەرامبەر بە دۆلاری ئەمێركا لە نیوەی دووەمی ٢٠١٥ بۆ نیوەی یەكەمی ٢٠١٦ سامانی تاكە پێگەیشتووەكانی بەرزكردەوە، لە كاتێكدا لە دەوڵەتانی وەك میسرو رووسیاو ئەرجەنتین بەهۆی داشكانی بەهای دراوی نیشتمانییان لەبەرامبەر بە دۆلار پاشەكشێیان كرد، ئەرجەنتین بەرزترین رێژەی پاشەكشێی سامانی تۆمار كرد كە رێژەكەی گەیشتە ٢٧%.
 
بەشینەوەی سامان لەسەر ئاستی جیهان
سویسرا بەرزترینی نێوەنجەكانی سامانی تاكە پێگەیشتووەكانی لەسەر ئاستی جیهانە بە بڕی ٥٦٢ هەزار دۆلار، دوای ئەو ئوسترالیا بە ٢٧٦ هەزار دۆلار بۆ تاكەكەس دێت، ئەمێركا لە پلەی سێیەمدا بوو بە نزیكەی ٣٤٥ هەزار دۆلار، دوای ئەویش نەرویج بە نزیكەی ٣١٢ هەزار دۆلار دێت. بەڵام سەبارەت بە نێوەنجی سامان كە ئاستی دادپەروەری لە بەشینەوەی داهات نیشان دەدات كاتێك بە نێوەنجی داهاتی هەر دەوڵەتێكی تر بەراوردی دەكەین، سویسرا پلەی یەكەم بە نزیكەی ٢٤٤ هەزار دۆلار بۆ كەسی پێگەیشتوو دێت، دوای ئەوە ئوسترالیاو نویزلەندە دێت، لە كاتێكدا ئەمێركا بۆ پلەی ٢٣ پاشەكشێی كردووە بە بڕی ٤٥ هەزار دۆلار، ئەمەش گرفتێكی راستەقینە لە بەشینەوەی سامان لە ئەمێركا دەردەخات.
 

بە گشتی، راپۆرتەكە پێداگیری لەسەر ناهەقی لە بەشینەوەی سامان لەسەر ئاستی جیهان دەكات كە بۆتە جێی دڵەڕاوكێی زۆرێكی ناوەندە جیهانییەكان، كە ١% دانیشتوانی جیهان زیاتر لە نیوەی سامانی جیهانیان لەبەردەستە. بایەخی دادپەروەریی بەشینەوەی سامان لە دادپەروەریی بەشینەوەی داهات كەمتر نییە ئەگەر لەو زیاتر نەبێت. پرسی دادپەروەریی سامان لە سەرەتایدا پێویستی بە زانینی سامان‌و بەشكردنی بەسەر توێژەكانی دانیشتوانی هەر دەوڵەتێك هەیە.

* سەرۆكی مونتەدای ئابووریی كوردستان

PM:01:03:29/05/2017




ئه‌م بابه‌ته 820 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌