گرنگی ئابوری کشتوکاڵی لەبوژانەوەی وڵات


ئابوری یەکێکە لەزانستە مرۆیی‌و کۆمەڵایەتیەکانەو زۆرجار تێهەڵکیش دەکرێت لەگەڵ بەشەکانی تری زانستە مروییەکانی وەکو سیاسەت، بۆیە زۆرجار بەزاراوەی ئابوری ڕامیاریش دێت. هەرچەندە پێشتریش گفتوگۆ لەسەر بەرهەمهێنان‌و دابەشکردنی بەرهەم لەسەرەتای مێژووی مروڤایەتیەوە هەبوە، بەڵام بۆ یەکەمجار ئەم زانستە لەڕێگەی زانای بەناوبانگ ئادەم سمیس بەمروڤایەتی ناسراوە، ئەویش لەساڵی 1776 لەدوتوێی کتێبە بەناوبانگەکەی (سامانی نەتەوەکان) بڵاوی کردۆتەوە. هەرچەندە ئەم زانایە لەسەرەتادا لای وابووە ئابوری بەشێکە لەزانستی ڕامیاری بۆیە زۆرجار بەئابوری سیاسی ناوزەند کراوە، بەڵام لەساڵی 1870 لەلایەن زانای ئاینی فەرەنسی بەناوی (ئەنتوان) کراوە بەزانستی ئابوری، دەبێت ئەو ڕاستیەش بزانین چەمکی (ئیکۆنۆمی) لەبنەڕەتدا یۆنانیەو دەگەڕێتەوە بۆ 400 ساڵ پێش زایین، ئادەم سمیس لای وابوە زانستی ئابووری ئامانجی دوو کاری سەرەکیە :
 یەکەم:  دابینکردنی بەرهەمە جیاجیاکانە بۆ تاکەکانی کومەڵگاو بەشێوەیەکی بەردەوام‌و بەبڕی پیویست.
دووەم:  لەئەنجامیشدا ببيتە هۆی دەوڵەمەند بوونی دەوڵەت‌و تاکەکان.
لەپیناسە نوێکانی ئەم زانستە لەلایەن  (ڕوینز) کراوەو دەڵیت "زانستێکە لیکوڵینەوە لەچالاکی مروڤ دەکات بەمەبەستی تێرکردنی ئارەزوەکانی ئەوەش بەسوود وەرگرتن لەو کەرەستانەی بەکەمی لەبەردەستدان".

ئارەزوەکانی مروڤ هۆکاری سەرەکییەو پاڵنەری بنەرەتییە بۆ هەموو چالاکیەکی ئابوری کە بەتێربونی ئارەزوەکانی ئەو چالاکییە ئابورییە کوتایی دێت. دەبێت ڕوڵی (هێنری تچارلس تایلەر) لەبیر نەکەین یەکێک لەدامەزرینەرانی بەشی ئابوری کشتوکاڵییە لەوڵایەتی ویسکونسن لەساڵی 1909، هەروەها ڕۆڵی (سيودور شوڵتز) خاوەن خەڵاتی نوبڵە لەزانستی ئابوری لەساڵی 1979، ئەوەش بەشداریەکی کاریگەری هەبوە لەدیاریکردنی ڕوڵی ئابوری کشتوکاڵی لەئابوری پەرەپێدان.

لێردا دەبێت پێناسەی ئابوری کشتوکاڵی بکەین‌و میژووی سەرهەڵدانی‌و چۆن جێگای خۆی کردوەتەوە لەناو  ئینسکلوپیدیا زانستی بکەین‌و بزانین ئایا جیاکردنەوەی پێویستە؟
ئابوری کشتوکاڵی گۆرەپانی پراکتیزەکردنێکی گرنگە بەبیردۆزە ئابوریەکان لەڕوی باشکردن‌و دابەشکردنی بەرهەمە خوراکیەکان‌و جیاکردنەوەی خۆی وەکو بەشێک لەزانستی ئابوری لەوکاتەوە ڕاستەوخۆ گرنگی بە بەکارهێنانی بەزەوی درا بەمەبەستی زیادکردنی بڕشتی بەرهەم لەچوارچێوەی سیستەمێکی ژینگەیی خاکی بەپیت، ئەم چەمکە مەودای بەکارهێنانی فروانتر بوو لەسەدەی بیستەم. ئابوری کشتوکاڵی توانی گەشەیەکی بەرچاو بکات هاوتەریب لەگەڵ زانستی ئابوری، ئەوانەی لەم بوارە ئیشیان کردوە ڕوڵێکی بەرچاویان هەبوو لەبوارە جیاحیاکان وەک ئابوری پێوانەیی‌و ئابوری ژینگەیی‌و ئابوری پەرەپیدان، ئابوری کشتوکاڵی کاریگەری گەورەی هەیە لەسەر سیاسەتی خۆراکی‌و کشتوکاڵی‌و ژینگەییەکان.
 
هەروەها ڕۆڵێکی بەرچاویان هەبوە لەبەپاک ڕاگرتنی ژینگە وەک پیس نەکردنی ئاوی ژێر زەوی‌و گرینگیدان بەجوان ڕاگرتنی فەزای لادێکان‌و بەهەمانشێوە ڕەچاوکردنی پاراستنی ژینگە ئەبێت. ئەوەیش لەبەرچاو بگرین گرنگیان داوە بەپاراستنی سەرچاوە سروشتیەکان‌و چۆنیەتی بەڕێوەبردنی زەوی‌و کونتڕوڵ کردنی نەخۆشی‌و ئافاتە کشتوکاڵیەکان‌و پاراستنی باڵندەو گیانلەبەرەکانی تر. هەروەها لەتوێژینەوەکانیان گرنگیان داوە بەپاراستنی خاک لەداماڵین سەرەڕای ئەوە کاریان لەسەر ئابوری بەکاربەری خۆراک کردووە، هەر لەچۆنیەتی دابینکردنی باشترین بەرهەم بەشێوەیەک بگونجێ لەگەڵ حەزو ئارەزوی بەکاربەر لەهەمانکات گرنگی داوە بەجۆری خۆراکی تەندروست‌و لەڕوی دابینکردنی ڕەگەزە سەرەکیەکانی پێکهاتەی خۆراک هەر لەپرۆتین‌و کاربۆهیدرات‌و فیتامینات‌و کانزا گرنگەکان کە پێویستە بۆ گەشەکرنی بەدەنی مروڤ. لەتوێژینەوەکانیان گرنگیان داوە بە بەرزبوونەوەو دابەزینی نرخی خۆراک‌و کاریگەری لەسەر بەکاربەرو تا رادەیەک توانیویانە نزیک ببنەوە لەئارەزوەکانی تاکی بەکاربەرو جەختیشیان لەسەر تێچونی بەرهەمە کشتوکاڵیەکان‌و کەمی داهاتی جوتیاران‌و پشێوی بەبازارکردن کردوە. هەروەها کاریگەری کەم بەکارهێنانی تەکنەلۆجیا لەلایەن جوتیارانی وڵاتانی دواکەوتوو، ئەوانەی لەم بوارە کاردەکەن زۆر بەپەروشی ئەوە بوون بەرهەم زیادبکرێت تا بتوانرێت پێداویستی زیادبونی دانیشتوانی گۆی زەوی بکرێت بەڕەچاوکردنی پاراستنی ژینگە، لەکاتێکدا زەوی ڕوبەڕوی بەرزبونەوەی گەرماو کەمی ئاو دەبێتەوە.
                                                                
زانایانی ئەم بوارە ڕۆڵێکی بەرچاویان هەبوو لەپەرەپێدانی ئابوری وڵاتانی کەم دەرامەت بەگرنکیدان بە بەرهەمە کشتوکالیەکان بۆ کەمکردنەوەی هەژاری لەو وڵاتانە، دەبێت ئەو ڕاستیەش بزانین ئەوانەی لەم بوارە کاردەکەن پێویستە لانیکەم هەڵگری بڕوانامەی بەکالۆریوس بن بۆ ئەوەی بەتەواوی جومگە سەرەکیەکانی ئەم بوارە کونتڕوڵ بکەن، هەر لەبەرێوەبردنی بوارە کشتوکاڵیەکان، کاری بازرگانییە کشتوکاڵیەکان، بەڕێوەبردنی بازاری کاڵا سەرەکیەکان، کەرتی دەوڵەتی‌و بەڕێوەبردنی ژینگەو سەرچاوە سروشتیەکان، دۆزینەوەی هەلی کار بۆ ئەوانەی لەم بوارە کاردەکەن، بەتایبەت ئەوانەی هەڵگرانی بڕوانامەی ماستەرن بەپێی تویژینەوەی سەنتەری جۆرج تاون بۆ فێرکردن‌و هێزی کار لەساڵی 2011 لەپلەی هەشتەم هات بوون لەناو 171 بواری کارکردندا جیاجیادا.

ماوە لێرە ئەم چەند پرسیارە بخەینەڕو ئایا ئەم بوارە لای ئێمە چەند گرنگی پێدراوە؟ حکومەت بەتایبەت خوێندنی باڵا چەند بەشی تایبەتی کردوەتەوە لەزانکوکانی کوردستان؟ ئایا کەسانی ئەکادیمان ئەگەر هەبێت چەند ڕوڵی خۆیان بینوە بۆ پێشخستنی کەرتی کشتوکاڵ؟ حکومەت چەند هاوکارە بۆ ئەوەی داتاو ئامار ئامادە بکات بۆ ئەوانەی مەبەستیانە لەم بوارە کار بکەن؟ 
وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارانە زۆربەی ئەکەوێتە ئەستۆی حکومەت بەپلەی یەکەم‌و ناوەندە زانستی‌و ئەکادمیەکان بەپلەی دووەم. هەموو لایەکمان ئەزانین بۆ جێبەجێکردنی هەر پڕوژەیەک دەبێت بزانین دەسکەوتی ئابوری چەندەو کاتی جێبەجێکردنی کێشەو گرفتەکان‌و تێچونی بەرهەمەکەی چەندە و چۆن بتوانریت بەکوالێتیەکی باش بەردار بێت؟ بەشیوەک بتوانیت ببێتە جێی حەزو ئارەزوی بەکاربەر؟ تا چەند لەڕوی کوالێتی‌و نرخ دەتوانێت ڕوبەڕوی بەرهەمی دەرەکی بێت؟ تا چەند دەتوانێت پێداوێستی ناوخو دابین بکات؟ تا چەند بە شێوەیەکی جوان پاکیج کراوە؟ ئەگەر لەپێوستی خۆمان زیاد  بەرهەم بهێنین چۆن بتوانین بازاڕی بۆ بدوزینەوە؟ ئەو رێگریانە چین لەبەردەمی‌و تا چەند دەزگا بەرپرسەکان ئامادەن بەرهەمی ئەم پڕۆژانە بپارێزن لەهاوردەکردنی بەرهەمی دەرەکی؟ تا چەند مافی بەکاربەر پارێزراوە لەبەرهەمی ئەم پڕۆژانە؟ تا چەند دەزگا چاودێریەکان دەتوانن ڕێگربن بەرهەمی کوالێتی نزم بچیتە  بازارەوە؟ 
وەکو چاودێرێک بەداخەوە تائیستا نەتوانراوە لایەنە بەرپرسەکان خویان تخونی ئەم هەموو پرسیارانە بکەون، ئەگەر بێتو سەنتەرێکی زانستی ڕێپیشاندەری حکومەت بێت بۆ گڕنگیدان بە بەرهەمە کشتوکالیەکان لەروی چۆنایەتی‌و چەندایەتی دەبێت سەنتەرێکی ئابوری کشتوکاڵی بێت خەمی ئەوە بخوات ئەوەی ئێمە دەیبینین بەرهەمێنەری ئێمە بەهەڕەمەکی‌‌و بێگوێدان بەجۆری بەرهەمەکەی‌و پرۆسەی بەبازارکردنی، لەهەمانکات حکومەتیش زۆر خۆی بەخاوەن بابەتە نازانێت بۆیە دەبینین بۆ نمونە لەبواری سەوزە لەوەرزی بەهارە بەرهەمێکی زۆرمان ئەبێت لەچەند جۆرێکی دیاریکراو لەسەوزە بەشێوەیەک چەندجار لەپێویستی خۆمان زیاترەو تا ئێستا نەتوانراوە بازاڕێکی مسۆگەری بۆ پەیدا بکرێت، بۆیە زۆرجار دەبینین نرخی فروشتنی لەبازار کەمترە لەتیچونی‌و لەئەنجامدا جوتیار توشی زەرەرێکی گەورە دەبێت. بەمەش بێئومێدی یەخەی پێدەگرێت‌و لەوانەیە دوای چەند جارێک لەزیان دەست هەڵگرێ لەکارەکەی.
ئەمەیش راستە لەبەرهەمهێنانی گۆشتی پەلەوەر بەداخەوە تائیستا هیچ ئامارێکی وردمان لەبەردەست نیە چ لەوەی چەند پڕوژەی بی مۆڵەتمان هەیەو ساڵانە چەند گۆشت بەرهەمدەهێنن؟ هەروەها تا ئێستا بەباشی نەتوانراوە ئامارێکی وردمان هەبێت سەبارەت بەوەی ساڵانە چەند گوشتی مریشک بەرهەم دێت لەکوردستان؟ نەتوانراوە بزانرێت چەند مریشک لەوڵاتانی دراوسێ بەشێوەی بەستو دێتە ناو هەرێم؟ لەهەمانکات نەزانراوە هۆی ئەو زیانە گەورەیە چیە ڕوبەروی خاوەن پڕۆژەکان دبێتەوە چ لە=روی تێچون چ لەڕوی هۆی مردار بونەوە؟ 
لەوانەیە زۆمان بزانین نەخوشییە ڤایروسیەکان هۆکاری سەرەکی بن، بەڵام بەجدی هەوڵنەدراوە ڕێگرێ لێبکریت، لێرەدا دەبێت وەزارەتی کشتوکاڵ بەرپرس بێت لەجۆری ئەو دەرمان‌و ڤاکسینانەی ئێستا لەبازار هەیە، ئایا ئەو دەیان جۆرە ڤاکسینە جێی بڕوان؟ ئەی وەزارەتی کشتوکاڵ لانیکەم خۆی بۆ هەوڵی دابیکردنی ڤاکسین نادات؟  لەهەمانکات وەزارەتی کشتوکاڵ تا چەند ئاگای لەکارەکانی ئالیکەو تا چەند ئاگای لەکوالێتی بەرهەمەکانیانە؟
ئەم کێشانە تەنها لەم دوو سەکترە، مەبەست سەوزەو پەلەوەر نیە بەڵکو ماسیش بەهەمان شێوە، گۆشتی سوری ناوخۆش ماوەیەکی تر ڕوبەڕوی قەیرانی گەورە دەبێتەوە لەبەر هاوردەکردنی گۆشتی سور. ئەو ئامارانەی لەبەردەستماندایە ڕۆژ بەڕۆژ بەرهەمی ناوخۆ کەمتر دەبێت لەبەر هاوردەکردنی هەزاران سەر ئاژەڵ بەنرخێکی هەرزان.
 بۆیە لێرەدا جەخت لەسەر ئەوە دەکەین سەنتەرێکی زانستی پاڵپشت بەئاماری وردو خەڵکانی پسپۆر لەئابوریناسان بکرێتەوە بۆ ئەوەی بەرچاوڕونییەکمان هەبێت لەبەرهەمهینان‌و کوالێتی‌و دابینکردنی بازاڕو جۆراوجۆرکردنی بەرهەم‌و پاراستنی بەرهەمی ناوخۆیی، ئەگەر نا کەرتی کشتوکاڵ ڕۆژ بەڕۆژ توشی پاشاگەردانی زیاتر ئەبێت‌و بۆ هەمیشە چاومان لەدەستی وڵاتانی دراوسی دەبێت‌و ئاسایشی خۆراکی خۆمان دەکەوێتە دەستی ئەو وڵاتانەو ئێمەیش دیلی دەستی ئەوان دەبین.



AM:11:00:17/09/2021




ئه‌م بابه‌ته 354 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌