بەنداوی بێخمە فریادرەسی کەمئاوییه

 
هەر لە دێرزەمانە مروڤ هەوڵی گلدانەوەی ئاوی داوەو هەرچەندە بەشێوەیەکی سەرەتایی بووە، بەڵام لەدوایداو بەهۆی گەشەکردنی تەکنەلوژیا وڵاتان هەوڵیانداوە بەشێوەیەکی پیشکەوتوتر کاری لەسەربکەن، بۆ ئەوەی بتوانن زۆرترین زەوی بەراو بکەن‌و شارەکان لەمەترسی لافاو رزگاربکەن‌و وزەیەکی پاک بەرهەمبهێنن، سەرەڕای ئەوەی ژینگەیەکی خاوێن بەدەستبهێنن، هەرچەندە ئەنجامدانی ئەم کارە زور ئاسان نیەو دەبێت هەندێک لەپیرۆزییەکان لەدەستبدەیت تا زۆرینە ئاسودە بێت.
 
بەنداو بەوە پێناسە دەکرێت بونیادێکی ئەندازیارییە، مەبەست لەگلدانەوەی ئاوەو چەندین جۆری هەیە، بەزۆری خۆڵی تێدا بەکاردێت، هەیە ڕوپوش دەکریت بەتاشەبەرد، هەمیشە پایەی کۆنکرێتی تێدا بەکاردێت بۆ ڕاگرتنی. 
 
لای خۆمان هەر لەسەرەتای سەدەی بیستەمەوەو لەسەردەمی دەسەڵاتی پاشایەتی لەعێراقدا کار لەسەر ئەوە کراوە چەندین بەنداو دروست بکرێت، خۆشبەختانە دوو لەو بەنداوە بەر شاری سلێمانی کەوتبوو، ئەم هەوڵە بەردەوام بو تا سەرەتای ئەم سەدەیە، هەرچەند عێراق لەشەڕیشدا بوو، بەڵام بەداخەوە لەساڵی 2003وە هەوڵێکی بەرچاو نەدراوە بۆ بنیاتنانی بەنداوی گەورە. ئەوەی جێی ئاماژەیەو گرنگی خۆی هەیە بەنداوی بێخمەیە، دەبوو هەر لەزوەوە تەواو بکرایە، بەڵام چ لەسەردەمی دەسەڵاتی پێشوو پشتگوێ خرا بوو چ لەدوای لەناوچونی بەعس، هەرچەندە ئێستا لەهەموو کاتێک ئەو بەنداوە پێویسترە چونکە جیهان بەگشتی‌و ناوچەی خۆمان بەتایبەتی بەهۆی گۆڕینی کەش‌و هەوا ڕوبەڕوی کەم بارانی‌و کەمئاوی‌و وشکەساڵی بۆتەوە. 
 
بەنداوی تەواونەکراوی بێخمە دەکەوێتە 50 کم باکوری هەولێر، گرنگیدان بە دروستکردنی بەنداوی بێخمە  دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٣٧ لە سەردەمی دەسەلاتی پاشایەتی لەعێراق. هەر لەوسەردەمانەوە لەساڵانی نێوان 1946 تا ساڵی 1947 تیمێکی جیۆلۆجی لەکۆمپانیای هەرزای ئەمریکی هەڵساون بەڕوپێوکردنی جیۆلۆجی ئەم ناوچەیە لەڕوی چینەکانی زەوی (لیثولوجی) بۆ زانینی گونجاوی ئەم ناوچەیە بۆ دروستکردنی بەنداو، هەروها لەساڵانی نێوان 1952 تا ،1953 راپورتێکی هێڵکاری بۆ بنیاتنانی بەنداوێکی سەقامگیر کراو بەپایەی کونکریتی دابڕێژرێت بۆ دوو ئاستی 500 تا 550م بەشێوەیەک گونجاو بێت بۆ گلدانەوەی نزیکەی 8.3 ملیارمەتر سێجا لەئاوو بە بەرزی 183م. دەیانویست ئەم بەنداوە لەگەڵ چەند بەنداوێکی تر وەک بەنداوی دوکان‌و دەربەندیخان‌و سەرسارو سامەرا دروست بکرێت، بەڵام لەبەر چەند هۆکارێکی نادیار دواکەوت، ئەبێت ئەویش بزانین ئەم بەنداوە دەکەوێتە سەر زێی گەورە، ئێستا بڕی زیاتر لە14 ملیار سێجا ئاوی لێدەڕژێتە ڕوباری دیجلە، جێی باسە لەکاتی تەواوکردنی ئەم بەنداوە دەتوانیت نزیکەی 17 ملیار سێجا ئاو گلبداتەوەو زیاتر لەدوو ملیۆن دۆنم زەوی بەراو بکات‌و لەهەمان کات توانای بەرهەمهێنانی زیاتر لەهەزارو پێنج سەد مێگاوات کارەبای دەبێت (ئەم زانیارانە لەڕۆژنامەی شەرق ئەوست لە 16/ ئاب/2008 بڵاوبۆتەوە لە سەر زاری وەزیری سەرچاوەکانی ئاوی ئەو سەردەمە). لەهەمان چاوپێکەوتن ئاماژەی بۆ هەندێک هۆکاری سیاسی نەخوازراو لەهزری هەندێ لەسیاسییەکان وایکردوە سەبارەت بەڕێگری کردن لەم پڕۆژە گرنگە، هەرچەندە حکومەتی فیدراڵ ئامادەیی خۆی دەربڕی بۆ دابینەکرنی بودجەیەکی 5 ملیاردۆلاری بۆ تەواوکردنی، بەڵام دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستان ئەو کاتە قایل نەبوون. هەر لەوکاتەوەو لەسەردەمی هەمان وەزیری بەرێز چەندین بەڵێن دراوە بۆ دروستکردنی 10 بەنداو بۆ گلدانەوەی ئاو بەئێستاشەوە کاری دڵسوزانە نەکراوە بۆ ئەوەی بتوانین ڕێگری بکەین لەوشکەساڵی‌و ئەو کەم ئاویەی بەدەستیەوە دەناڵێنین، ئەگەرهەوڵیش درابێت بۆ ئە مەبەستە، بەداخەوە زۆربەی هەوڵەکان نەزۆک بوون، دیارە حکومەت خۆی بەرپرسیارە لەوەڵامدانەوەی هۆی سەرنەکەوتنی.
 
لەوانەیە هەندێک کەس هەبێت ئەم پرسیارەیان بەخەیاڵدا بێت‌و بڵێن: بۆچی دیسانەوە وروژاندی تەواونەکردنی بەنداوی بێخمە؟ 
لێرە دەبێت ئەوە ڕوون‌و ئاشکرا بێت بۆ هەمووان ڕوباڕی زێی گەورە تەنها ڕوبارە بەڕیژەی 60%  سەرچاوەی ئاوەکەی لای خۆمانەو لە 40%یشی لەوڵاتی تورکیا (دەڵێم تورکیا چونکە واقعکی سەپێنراوە)، دێت تا ئیستا ئەو بڕە ئاوە جێی بایەخیان نەبوەو سودیان لێوەرنەگرتوە، بۆیە بیریان لەوە نەکردۆتەوە بەنداوی لەسەر دروستبکەن، واتە ئەو رێژە ئاوەش لەتورکیا دێت بەتەواوی بۆتە بەشێک لەئاوی زێی گەورە، بەڵام سەبارەت بە بەنداوەکانی دوکان‌و دەربەندیخان دەتوانین بڵێین بەرێژەیەکی زۆرتر پشتیان بەئاوی ئێران بەستووە، تەنانەت ئەمساڵ‌و بەپێی لێدوانی بەڕێوەبەری بەنداوی دەربەندیخان لەمانگی سێوە رێژەی زیادبوونی ئاوی بەنداوەکە لەسەدا سفر بووە، واتە بەهیچ شێوەیەک ئاوەکەی زیادی نەکردوە، دیارە ئەمەیش ڕون‌و ئاشکرایە لای هەموان ئێران چەندین بەنداوی لای خۆیەوە لەسەر روباری سیروان دروست کردوە بۆ گلدانەوەی ئاوەکەو هەندێ سەرچاوەش ڕێرەوی ئاوەکەیان گۆڕیوە بۆ شارەکانی تری ئێران بەهەردوو شێوە ئێمەیان بێبەش کردوە لەو ئاوەی لەئێرانەوە بۆمان دێت، بۆ وەبێرهینانەوە حکومەتی هەرێم هەرکابینەیەکی تازە هاتبێت وا خۆیان دەرخستوە ئەوان دڵسوزانە کاردەکەن بۆ زیادکردنی سەرچاوەکانی ئاو، بەتایبەت بەگلدانەوەی، بەڵام بەداخەوە وەکو هەموو بەڵێنەکانی تریان بێ ئەنجام بووە. 
 
لێرەدا دەمەوێت باسی گەورەترین بەنداوی جیهان بکەم ئەویش بەنداوی سێ ڕێچکەی ئاویە (سد ممرات الثلاث ) لەچین کە بەگەورەترین بەنداو دادەنرێت لەڕووی بەرهەمهێنانی کارەبا لەجیهاندا، مەبەستم بەنمونە هێنانەوەی ئەم بەنداوە ئەوەیە لەئەنجامی دروستکردنی ئەم بەنداوە ئەو وڵاتە چەندين زەرەرو زیانی گەورەی لێ کەوتوە تا ئەم بەنداوەیان بنیاتناوە، بەڵام لەبەر بەرژەوەندی نیشتمانی چاوپۆشییان لەهەندێک زەرەرو زیان کردوە بۆ ئەوەی زۆرینە سوودمەند بن، لەو زیامنانە دوچاری بوون لەناوچونی چەندین شوێنەواری کۆنی ئەو وڵاتە بووە، کە بەڵگەی شارستانیەتی ئەو وڵاتەی تێدا بەرجەستە بووە، هەمووانیش دەزانین چین یەکێکە لەشارستانیەتییە دیارو دەرکەوتەکانی جیهان‌و هەردەم ڕۆڵی گەورەیان هەبوە لەخزمەتکردنی کۆمەڵگای مرۆڤایەتی. سەرەڕای ئەوەی زیاتر لە 100 شار ژێر ئاو کەوت لەهەماکاتدا نزیکەی یەک ملیۆن‌و دووسەدو پەنجا هەزار کەس دەربەدەر بوون‌و ناوچەکانیان بەجێهێشت، جگە لەوەی ڕوبەرێکی زۆری زەوی بەپیتیان ژێر ئاو کەوت بەواتایەکی تر بۆ بەرژەوەندی زۆرینە چاوپوشیان  کرد لەو هەموو ئەو زیانەی لێیان کەوت. 
 
بۆیە لێرەدا دەمانەوێت ئەو راستییە بخەینە بەرچاو دەبێت ئیمەش بەهەمان هەست‌و لێپرسراویەتییەوە، بیر لەبەرژەوەندی میللەتەکەمان بکەینەوەو بەرژەوەندی کەمینە بەلاوەبنێن، چونکە ئەم وشکەساڵی‌و کەمئاوییە ئەگەری بەردەوامی زۆرە، بۆ ئەوەی ڕۆژێک نەیەت خۆزگە بخوازین بەوەی زووتر کارمان لەسەر بکردایەو میللەت لەم کەمئاوییە رزگار بکرایە، وتراوە برسیەتی ڕەگی هاری تێدایە، بەڵام بەدڵنیایەوە تینوێتی‌و قاتوقڕی خودی هارییە. ئەو کات با کەسیک ڕێگر بێت لەبەردەم ئەم کارە نیشتمانییە گەورەیە میللەتیش هیچ بڕو بیانویک قبوڵ ناکات. بۆیە تا کار لەکار نەترازاوە هەوڵی دروستکردنی ئەم بەنداوە بدرێت‌و میللەت لەکەمئاویی ڕزگار بکرێت، دەبێت ئەو ڕاستیەش بزانین وڵاتانی دراوسێ چ لەڕووی سیاسی یان پێوستی خۆیان بەئاو تا بەرژەوەندی خۆیان وەستابێت هەرگیز بیر لەئێمە ناکەنەوە زۆر جاریش وەکو چەکێک بەکاری دەهینن بۆ سەوداکردن لەگەڵ بەرانبەرەکەیان بۆ ئەوەی بەزەلیلی بەردەوام بیهیڵنەوە. 
 
دیارە پیشتریش بیرمەندان ئەمڕۆژەیان زۆرجار خستوە بەرچاوو وتویانە کەمی ئاو دەبێتە هوکاری مەترسیەکی گەورە لەجیهان، لەوانەیە ئاویش ببێتە هۆکارێک بۆ سەرهەڵدانی جەنگ لەنێوان وڵاتان، ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین لەنێوان ئەسیوبیا لەلایەک‌و میسرو سودان لەلایەکی تر لەسەر بەشە ئاو لەئەنجامی بەنداوی نەهزە لەئەسیوبیا، شێوازێکە لەجەنگێکی سارد ئەگەر ئەسیوبیا رەچاوی بەشی ئاوی ئەو دوو وڵاتە نەکات دور نیە ببێتە مایەی هەڵگیرساندنی جەنگ. هەر چەندە لای خۆمان نەدەوڵەتین‌و نە لەڕووی نێودەوڵەتیشەوە گرنگی ئەوتۆمان پێدراوە بۆیە باشتر وایە پشت بەئاوی خۆمان ببەستین‌و خۆمان نەخەینە ناو هاوکێشەیەکی ئاڵۆزەوە، بێگومان ئەنجامەکەیشی بەهیچ شێوەیەک لەخزمەتی ئێمە نابێت.


AM:10:49:14/08/2021




ئه‌م بابه‌ته 628 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌