رۆڵی سیستەمی کارگێڕی لەپێشخستنی وڵاتدا

بەختیار مەحمود مەلا ئەمین

سیستەمی ئیداری لەهەرێمی کوردستان لاوازە، ئەم لاوازییەش وایکردووە ئاستەنگی گەورە لەبەردەم دامەزراندنی پڕۆژە ئابورییەکان‌و پێشخستنی وڵاتدا دروست بکات.

هەر لەسەردەمی رێنسانس‌و سەرهەڵدانی شۆڕشی پیشەسازییەوە، فاکتەرێکی گرنگ کە کەلێنێکی گەورەی خستە نێوان رەوتی پێشکەوتنی وڵاتانی ئەوروپاو ئەودوای وڵاتانی دنیاوە، سەروەری یاساو بەرەوپێشچونی سیستەمی کارگێڕیی بوو لەو بەشەی ئەوروپای رۆژئاوادا کە رۆژ بەڕۆژ لەهەمو کایەکانی دەوڵەتمەداریدا تۆکمەو بەهێزتر دەبوون، ئەم بەهێز بونەش ئەو وڵاتانەی بەسەر وڵاتانی جیهاندا زاڵ‌و باڵادەست کرد. 

هاوکات لەزۆربەی وڵاتانی دیکەشدا بەپێچەوانەوە، رۆتین‌و کۆنبوونی پرۆسەی بەڕێوەبردن‌و لاوازیی پەیکەری ئیداریی، وایکردبوو وەک "پیاوێکی نەخۆش" دەربکەون.
ئێستا کە هەمومان کۆکین لەسەر گرنگی سیستەمی کارگێڕیی لەپێشخستنی وڵاتاندا، باشتر درک بەو راستییە دەکەین کە هۆکارێکی گرنگی پێش نەکەوتنمان، لاوازیی سیستەمی بەڕێوەبردنە لەهەرێمی کوردستان. بەگشتی بەڕێوەبردن لەهەرێمی کوردستاندا دوورە لەزانست‌و تەکنیکی سەردەمیانەو لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی جیهاندا رەوت ناکاو ئەمەش بەربەستی بۆ پرۆسەی گەشەپێدانی ئابوری دروست کردووە.
لەم وڵاتەدا کە سەروەت‌و سامانێکی گەورەی سروشتی ژێر زەوی‌و سەر زەوی‌و ئاوی سازگارو خاکی بەپیت‌‌و سەرمایەو هێزی کارو بازاڕێکی گەورەو هەموو کەرەسەکانی بەرەپێشچوون بەردەستن، بەهۆی نەبونی دامەزراوەی بەهێزی چاودێری‌و لاوازیی سیستەمی کارگێڕییەوە وەک پێویست نەخراونەتە گەڕ بۆ بەهێز بوونی پێگەی هەرێمی کوردستان لەهاوکێشە ئابوری‌و سیاسییەکانی ئەم ناوچە پڕ لەململانێیەدا.
ژووری بازرگانی‌و پیشەسازی سلێمانی کە رۆژانە چەندان سەرمایەدارو هاوڵاتی پیشەوەر روبەڕوو دەبینێت، بەقوڵی هەست بەو خەمە گەورانە دەکات بزنسمانی نیشتمانپەروەر بەدەست زۆرێک لەرۆتینی کارگێڕییەوە دەیچێژن، بەتایبەتی کاتێک کە دەیانەێ سەرمایەو پارەکەیان لەم وڵاتەدا بەگەڕ بخەن‌و پڕۆژە دابمەزرێنن، لەیەكەم هەنگاوەوە توشی ئاستەنگی گەورە دەبنەوە. بۆ کارێکی ئاسایی دەبێت چەندین پرۆسەی ناپێویست‌و ئاڵۆز ئەنجام بدەن، كە ئەمە پێچەوانەی نەریتی کارگێڕیی هەموو وڵاتانی دنیایە، بەسەرنجدان لەوەی لەوڵاتانی جیهاندا ئاسانکارییەکی زۆر بۆ بەگەڕخستنی تەنانەت سەرمایەی دەرەكیش لەوڵاتەکەیاندا دەکەن (نەک هەر بۆ سەرمایەی ناوخۆ)، چونکە باش دەزانن بەم پڕۆژەو کارانە، ئابوری وڵات دەبوژێتەوەو ئاستی رێژەی بێکاریی گەنجان کەم دەکرێتەوەو بەرهەمی ناوخۆو داهاتی تاکەکەسیش بەرز دەبێتەوە.
هۆکارەکانی ئەم ئاستەنگ دروستکردنانەش زۆرن، بەشێکیان پەیوەندییان بەنەبونی یاسا‌و رێساكانی تایبەت بەبواری بەڕێوەبردنەوە هەیە، یاخود پەیوەندیان هەیە بەوەی یاساكان هەن‌و كاریان پێناكرێ‌ وەك پێویست، یان رەگ‌و ریشەی ئەم ئاستەنگانە دەگەڕێتەوە بۆ پاشماوەی ئەو ئایدۆلۆژیا بەناو سۆشیالیستییەی لەسەدەی رابردوودا کاری لەسەر ئەوە کردووە بەچاوێكی دوژمنكارانە سەیری سەرمایەدارو بزنسمان بکرێ! 
تەنانەت کاربەدەستانی وڵاتیش درکیان بەم راستییە کردووە، وەک بەڕێز "قوباد تاڵەبانی" لەبانگەشەی هەڵبژاردندا ئاماژەی پێدا. بانگەشە کردن بۆ چاکسازیی، بەشێکی گرنگی هەڵمەتی هەڵبژاردنەکەی بەڕێزیان بوو، هیوادارین ئەم بانگەشە کردنانە لەهەموو بوارەکاندا بچنە بواری جێبەجێکردنەوەو دەروازەیەک بەڕووی باشتر بوونی سیستەمی ئیداری‌و تێپەڕاندنی تەنگەژەی ئابوری لەهەرێمی کوردستاندا بکاتەوەو لەهەموو وەزارەت‌و فەرمانگەکانی حکومەتدا کار بەحکومەتی ئەلکترۆنی بکرێت، کە بەڕێز "قوباد تاڵەبانی" خۆی ماوەیەکی زۆرە کاری بۆ دەکات‌. سەرپێ خستنی ئەم پڕۆژەیەش کە لەتەواوی دامودەزگاکانی حکومەتدا کاری هاولاتیان بەسیستەمی ئەلکترۆنی بەڕێوەبچێت، کوردستان لەڕووی سیستەمی کارگێڕییەوە لەو شێوازە کلاسیکی‌و پڕ لەڕۆتیناتە رزگار دەکات کە کۆن بووەو سەردەمی بەسەرچووە. 
هەربۆیە کوردستان پێویستی بەچاکسازیییەکی "شامل‌و عادل"ە، چاکسازییەک کە سەراپای بوارەکان بەشێوەیەکی دادپەروەرانە بگرێتەوە‌، لەپێشیانەوە سیستەمی کارگێڕی‌و بەڕێوەبردنی وڵات‌و هەموارکردنەوەی ئەو یاسایانەی ئاستەنگن لەبەردەم گەشەی ئابوری.  
ئێمە چاوەڕوانی ئەوە بووین كە شاندى وەزارەتى بازرگانى‌و پيشەسازى له‌ميانەى سەردانى هەفتەی رابردویدا بۆ بەغداو کۆبوونەوەیان لەگەڵ وەزارەتى بازرگانى عێراقى فيدراڵ، تەوەرەیەکی سەرەکی گفتوگۆکانیان پەیوەندی بەچارەسەر کردنی ئەو گرفتانە بێت کە بەهۆی جیاوازیی کارکردنی هەرێم‌و بەغدا بەیاساکانەوە هاتونەتە ئاراوەو زۆر جار عێراق گرفت بۆ بەرهەمی هەرێمی کوردستان دروست دەکات بەهۆی كاركردنی هەرێم بەو یاسایانەوە کە لەعێراق ساڵانێکە دەستکاری کراون، یان هەموار کراونەتەوەو گۆڕاون.
بۆ نمونە بۆچی هێمای بازرگانی هەرێمی کوردستان لەگەڵ عێراق یەكناخرێت؟! بۆچی تا ئێستا حكومەت‌و پەرلەمانی هەرێم بیریان لەوە نەکردوەتەوە کۆتایی بەکارکردن بەیاسای ژمارە ٢٥ی ساڵی ١٩٩١ی عێراق بهێنن‌‌سەبارەت بەمۆڵەتدان بەپڕۆژەی پیشەسازی، کە ئێستا حکومەتی عێراق خۆی کاری پێناکات، کەچی تا ئێستاش حكومەتی هەرێم كار بەم یاسایە دەكات؟!
حکومەتی عێراق لەساڵی 1998دا ئەم یاسایەی گۆڕی‌و كردی بەیاسای ژمارە 20، کە گۆڕانكارییەکی زۆری تیا كردو زۆر ئاستەنگی لەبەردەم پڕۆژەی پیشەسازیدا هەڵگرت، گرنگترین ئاستەنگ لەبەردەم پڕۆژەی پیشەسازیدا ئەوەیە پێویستی بەزەوییەو زەوی دەستناكەوێت، چونكە زەوی هەمووی زەوی كشتوكاڵییە‌و سەر بەوەزارەتی كشتوكاڵە، لەوەزارەتی كشتوكاڵیش تا زەوییەک تەرخان دەكرێت بۆ پڕۆژەی پیشەسازی، وەک دەڵێن "قیر سپی دەبێت"!  لەبەرئەوە لەبڕگەیەكی یاسای ژمارە 20دا دەڵێت "هەموو كەسێك بۆی هەیە لەسەر زەوی كشتوكاڵی پڕۆژەی پیشەسازی دروست بكات، تەنانەت ئەگەر موڵكی خۆشی نەبێت‌و بەكرێ‌ وەریگرتبێت". ئەمە چارەسەری زیاتر لەنیوەی ئەو گرفت‌و ئاستەنگانە دەكات كە دێنە بەردەم پڕۆژەی پیشەسازی، كەچی سەیر ئەوەیە تا ئێستا حكومەتی هەرێم هەر بەیاسای ژمارە 25 كار دەكات؟!
یاخود ساڵی 2010 پەرلەمانی عێراق یاسای ژمارە 11ی دەركرد، كە بریتییە لەپاراستنی بەرهەمی ناوخۆ، بەڵام ئێمە تا ئێستا یاسایەكمان نییە بۆ پاراستنی بەرهەمی ناوخۆ، هەر بەو قانون‌و رێنماییانە كار دەكەین كە دەمێكە حکومەتی عێراق وازیان لێهێناوە.
هەموو ئەمانە رەنگدانەوەی خراپیان هەبووە لەسەر سیستەمی کارگێڕیی‌و پڕۆسەی بەڕێوەبردنی وڵات، تەناتەت یاسا هەیە حكومەت دەڵێ‌ كاری پێبكەن، بەڵام زۆربەی فەرمانگەكان كاری پێناكەن‌و دەڵێن سیفەتێكی قانونی وەرنەگرتووە لەبەرئەوەی تا ئێستاش پەرلەمان ئەو یاسایەی پەسەندی نەکردووە!  
بۆیە کوردستان بەر لەهەر شتێک پێویستی بەوەیە لەڕووی کارگێڕییەوە نوێ بێتەوەو لەسایەی میراتی رابردوو بێتە دەر، ئەو میراتەی کە تا ئێستاش بەئاسانی بزنسمانی پێقبوڵ ناكرێ، بەتایبەتی لەلایەن زۆرێک لەکارمەندانی حکومییەوە. بەدڵنیایی ئەم نەریتە مێژوییەکی دووری هەیە وەک بەڵگەکان دەریانخستووە، بۆ نمونە لەسەردەمی دەسەڵاتی حکومەتی عێراقیشدا ئەو فەرمانگانەی لەسلیمانی رسوماتیان لەهاوڵاتیان وەرگرتووە، هەموو ساڵێك پلەی یەكەمیان بەدەستهێناوە لەسەر ئاستی عێراق،  ئەمە نەریتێکە تا ئێستاش پەیڕەو دەكرێت. 
ئەمڕۆ زۆرێک لەو بزنسمانانەی دەیانەوێ‌ پڕۆژەیەك ئەنجام بدەن‌، کاتێک کاریان دەکەوێتە فەرمانگەکان ئاستەنگیان بۆ دروست دەکرێت، بەتایبەتی ئەو بزنسمانانەی کە خاوەنی پڕۆژەی بچوک‌و مام ناوەندن‌و بەشێوەیەکی مەشروع دەوڵەمەند بوون. زۆرجار ئەگەر بشیانەوێ‌ پڕۆژەکەیان هەر نەكرێ‌، ئەوا پێیاندەڵێن "دەبێت مامەڵەکەتان بنێرێت بۆ هەولێر"‌!  کەچی لەبەرامبەریشدا ئەو بزنسمانانەی بەقۆرغکاریی دەوڵەمەند بوون، تەنانەت لەڕۆژانی پشووشدا ئەگەر پێویست بکا مامەڵەکانیان بۆ رایی دەکرێت!
کەواتە ئەقڵیەتی بەڕێوەبردن هەرچەندە بەزارەکی دەڵێت بازاڕی ئازاد پەیڕەو دەكەین، بەڵام وەكو كردار هەمان سیستەمی تۆلیتاری‌و بەناو سۆشیالیستییەکانی سەدەی رابردووە، هێشتا چاکسازی لەسیستەمی بەڕێوەبردندا نەهاتوەتە ئاراوەو هەموو ئەوەی دەربارەی چاکسازی دەوترێ تەنها "ناوی زل‌و دێی وێرانە"! 
هێشتا رۆتین‌و نەبونی بانکی زانیاریی‌و لاوازیی شەفافیەت لەپەیکەری بەڕێوەبردنی کوردستاندا بوونی هەیەو تەنها ئیرادەی سیاسی‌و سیستەماتیزەکردن‌و بەئەلکترۆنی کردنی حکومەت‌و کاراکردنی دامەزراوە چاودێرییەکانی وەک چاودێری دارایی‌و دەستەی دەستپاکی‌و داواکاری گشتی‌و پەرلەمانێکی ئەکتیڤ‌و سەروەری یاساو دروستکردنی بۆردێکی هاوبەش لەفەرمانگەکان بەهاوکاری ژووری بازرگانی‌و پیشەسازی بەمەبەستی بەدەنگەوەچونی مامەڵە پشتگوێخراوەکانی هاوڵاتیان‌و کارکردن بەرێسای کەسی شیاو بۆ شوێنی شیاو، چارەسەری ئەم کێشەو ئاریشانە دەکات.



AM:04:21:12/03/2021




ئه‌م بابه‌ته 176 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌