وڵاته‌ بوژاوه‌كان‌ و رۆڵی وزه‌ له‌ په‌یڕه‌وكردنی نادیموكراتیدا

ده‌سه‌ڵاتی سیاسی له‌ هه‌ر شوێنێكی جیهاندا بێت، به‌ پێی ئاست و ڕاده‌ و پێگه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌ ئابووریه‌كه‌یه‌وه‌ په‌یڕه‌و ده‌كرێ، واته‌ ئابووری ده‌سه‌ڵات ئاراسته‌ ده‌كات، ئه‌گه‌ر تیشكێكی چڕ بخه‌ینه‌ سه‌ر گه‌شه‌ی ئه‌مڕۆی جیهان، تێهه‌ڵكێشێك له‌گۆڕان و ڕیزبه‌ندێك له‌ جیاوازی جێگۆڕكێ ده‌بینین، كه‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی پایه‌ی ئابووری ڕیزبه‌ندی پایه‌ی ده‌سه‌ڵات ده‌گۆڕێت، له‌ ساڵی هه‌شتاكاندا گروپی Newly Industrialized Countries (NIC) هاته‌ كایه‌وه‌، كه‌ بریتی بوون له‌وڵاتانی سه‌نغافوره‌ و كۆریای باشور و هۆنگ كۆنگ و تایوان، بۆ ئه‌و كاته‌ جوڵه‌ و گه‌شه‌ی به‌رچاویان هه‌بوو، واته‌ ئه‌و وڵاتانه‌ی چه‌مكی به‌رهه‌مهێنان‌و پێشه‌سازی‌و پڕكردنه‌وه‌ی پێداویستی خۆیان و هه‌نارده‌ی به‌رهه‌میان بۆ ده‌ره‌وه‌ په‌ره‌ی ده‌سه‌ند و وه‌كو نیشانه‌ی به‌ره‌و پێشكه‌وتن ده‌رده‌كه‌وتن.

ده‌توانین پێناسه‌ی وڵاته‌ بووژاوه‌كان به‌وه‌ بكه‌ین كه‌ گه‌شه‌ی ئابووری نێوخۆیان له‌ ئاستێكی به‌رزه‌ و خاوه‌ن دامه‌زراوه‌ و به‌رهه‌می بازاڕی ناوخۆیی باشن و خاوه‌ن جڵه‌وی ئاسایشی ناوخۆن‌و هیچ گرفت‌و پێكدادانی نێوخۆیی له‌ نێوان گروپ و ئیتن و ئاینی جیاواز و شه‌ڕی نێوخۆیان نیه‌ و ئاسایشی نێوخۆیان جێگیره‌، بۆ نمونه‌ وڵاتانیBRIC ( به‌ڕازیل و ڕوسیا و هندستان و چین ) ئه‌م وڵاتانه‌ نزیكه‌ی ٢٥% ی ڕوبه‌ری جیهان پێك دێنن و ٤٢% ی دانیشتوانی جیهان و ١٥% ی به‌رهه‌می نێوخۆی هه‌موو جیهان ده‌گه‌رێته‌وه‌.
ئه‌م چوار وڵاته‌ به‌ پشتیوانی گه‌شه‌ی ئابووری خۆیان و به‌ به‌رجه‌سته‌كردنی ده‌سه‌ڵاتی ئابووری له‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسیدا، ده‌یانه‌وێ كاریگه‌ریان له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی سیاسی دونیادا هه‌بێ و ده‌سه‌ڵاتیان بسه‌پێنن، ئه‌مه‌ش چه‌مكێكی سه‌یر نیه‌ به‌ڵكو ئاساییه‌، چونكه‌ هه‌ر له‌و وڵاتانه‌ی خۆیان به‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و زه‌بری ئابووری بارودۆخی نێوخۆیی خۆیان ڕاگرتووه‌، ئه‌م وڵاتانه‌ هه‌ندێكیان خاوه‌ن وزه‌ی ئه‌تۆمین، یا خاوه‌ن سامانی وزه‌یه‌كی زۆری سروشتین، یا خاوه‌نی ژماره‌یه‌كی زۆری دانیشتوان، یا ئه‌ندامی هه‌میشه‌ییه‌ له‌ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی نێوده‌وڵه‌تی، واته‌ كۆمه‌ڵێ ده‌وڵه‌تی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتی ئابوورین و پێكه‌وه‌ ده‌توانن گۆڕان له‌هه‌یكه‌لی ئابووری جیهاندا بكه‌ن .
كۆمه‌ڵێ ده‌وڵه‌تی بووژاوه‌ی دیكه‌، به‌پێی توانای به‌رهه‌مهێنان و كڕین و فرۆشتن و گه‌شه‌ی ناوخۆ و ژماره‌ی دانیشتوان و هه‌نارده‌كردن و وه‌رگرتنی سیمای پیشه‌سازی‌و ئاڵوگۆڕی نێوده‌وڵه‌تیه‌وه‌ وبوونی لێكچوونێك له‌گه‌ڵ وڵاته‌ پیشه‌سازیه‌كان، له‌ ساڵی ٢٠١٠ دا بانكی به‌ڕیتانی- چینی ئه‌و وڵاتانه‌ی ده‌ستنیشان كرد كه‌ پاشكۆی وڵاته‌ پیشه‌سازیه‌كانن و كورتكراوه‌كه‌ی بریتی بوو له‌ CIVETS ( كۆلۆمبیا و ئیندۆنیزیا و ڤێتنام و میسر و توركیا و باشوری ئه‌فریقا ) بوون[ ] له‌ توێژینه‌وه‌یه‌كی زۆر چڕی سه‌نته‌ری به‌دواداچوونی ئابووری له‌ ئه‌ڵمانیا، هه‌ردوو چه‌مكی BRIC و CIVETS ی ڕه‌تكرده‌وه‌ و چه‌مكی E7 ی هێنایه‌كایه‌وه‌ وبه‌ واتای ( حه‌وت وڵاته‌ بووژاوه‌كان) كه‌ بریتی بوون له‌ به‌ڕازیل و ڕوسیا و هیندستان و چین و مه‌كسیك و ئیندۆنیزیا و توركیا[ ]، ئابووری ئه‌م وڵاتانه‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌ په‌له‌ و خێرا گه‌شه‌ ده‌كات، كه‌ له‌وانه‌یه‌ G7 تێپه‌ڕێنێت، بۆ نمونه‌ چین له‌ ٢٠١٠ دا دووه‌م وڵاتی ئابووری بوو پاش ئه‌مریكا، چاوه‌ڕوان ده‌كرێت له‌ ٢٠٢٥ ببێته‌ یه‌كه‌م وڵاتی بازرگانی و ئابووری له‌ جیهاندا.
گه‌شه‌ و پێشكه‌وتنی وڵاته‌ بووژاوه‌كان ڕه‌نگدانه‌وه‌ی زۆری له‌سه‌ر په‌یوه‌ندی و ڕایه‌ڵی ئابووری و دیبلۆماسی دروست كرد و له‌قه‌یرانی ئابووری ساڵی ٢٠٠٨ دا جیهان گه‌یشته‌ ئه‌و بڕوایه‌ی به‌بێ گه‌شه‌ی ئابووری وڵاته‌ بووژاوه‌كان ناتوانرێ ئه‌م قه‌یرانه‌ سارێژ و ئه‌هوه‌ن بكرێته‌وه‌، ئه‌وه‌ بوو له‌ساڵی ٢٠٠٩ له‌كاتی لوتكه‌ی ئابووری له‌ پیترسبورگ، وڵاتانی لوتكه‌ی ئابووری G20 پێكهێنرا و هه‌ندێ له‌ وڵاته‌ بوژاوه‌كانی گرته‌وه‌، ئه‌م بیست ده‌وڵه‌ته‌ پێكه‌وه‌ ٩٠% ی ده‌سه‌ڵاتی ئابووری جیهان و ٨٠% ی بازرگای جیهان و ٦٥% ی دانیشتوانی جیهان پێكده‌هێنن، هیچ جوڵه‌یه‌ك له‌ جیهاندا ناكرێ، ئه‌گه‌ر پێشتر بڕیاری ئه‌م ده‌وڵه‌تانه‌ی له‌سه‌ر نه‌درابێ.
له‌م دابه‌شكردن و پۆلینكردنه‌ی وڵاتاندا، له‌م پێشڕه‌ویه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ئابووریه‌دا، ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ڕۆڵی ئه‌و به‌رهه‌مهێنانه‌یه‌ چ له‌پیسكردنی ژینگه‌‌و
چ له‌ تاڵانكردنی سامانی سروشتی و چ له‌ زیادكردنی گازی زیانبه‌خش‌و قه‌تیسبوونی گه‌رمی خۆر و گه‌رمبوونی ئه‌تمۆسفێری گۆی زه‌وی و گۆڕانی كه‌ش و زیانه‌كانی بۆ سه‌ر هه‌موو بوونه‌وه‌ر و بوون به‌ گشتی.
له‌ڕێكه‌وتنی كۆیۆتۆی ساڵی ١٩٩٧ ی كۆنفرانسی كه‌شوهه‌وا له‌ ژاپۆن، وڵاتانی دونیا به‌ پێی جوگرافیای ئابووریه‌كه‌ی دابه‌شی دوو گروپ كرا، وڵاته‌ پیشه‌سازیه‌كان، كه‌ زۆربه‌ی وڵاتانی ئه‌ندامنن له‌ OECD ڕێكخراوی هاوكاری ئابوری و گه‌شه‌پێدانن، و گروپی وڵاته‌ بوژاوه‌كان كه‌ بۆ بوژانه‌وه‌یان پێویستیان به‌ وه‌به‌رهه‌مهێنان و وزه‌ و ده‌رامه‌تی سروشتی هه‌یه‌، جا ئه‌و بووژانه‌وه‌یه‌ تا چه‌ند كاریگه‌ری له‌سه‌ر تێكدانی ژینگه‌ و هاوسه‌نگیه‌كه‌ی هه‌یه‌، تاچه‌ند كاریگه‌ری له‌سه‌ر قه‌تیسبوونی گه‌رما هه‌یه‌ و هه‌وا و ئاو و خاك پیس ده‌كات، هه‌مووی ڕه‌نگدانه‌وه‌ی له‌سه‌ر گه‌رمبوونه‌وه‌ی ئه‌تمۆسفێری گۆی زه‌وی هه‌یه‌، بۆیه‌ له‌و كۆنفڕانسه‌دا جه‌خت له‌سه‌ر كه‌مكردنه‌وه‌ی ئه‌و گازه‌ زیانبه‌خشانه‌ كرا كه‌ گه‌رمی خۆر هه‌ڵده‌مژن و ڕێگری گه‌ڕانه‌وه‌ی ده‌كه‌ن[ ] له‌ كۆنفڕانسی دی ڕیۆ دیجانیڕۆ ساڵی ١٩٩٢ به‌ ناوی ( لوتكه‌ی زه‌وی )، توانرا چوارچێوه‌یه‌ك بۆ كار و كاردانه‌وه‌ی به‌رهه‌مهێنان و سنوورێك بۆ چالاكی ئابووری ده‌ستنیشان بكرێت، هه‌ر له‌و كۆنفڕانسه‌دا هه‌وڵ درا ڕێوشوێنێ بۆ پاراستنی ژینگه‌ و زینده‌وه‌ر و ڕوه‌ك و سه‌رنشینی سه‌ر زه‌وی دیاری بكرێت، بۆیه‌ وڵاته‌كان له‌ ڕوانگه‌ی سێ پێگه‌ و سه‌نگه‌وه‌ دابه‌شكرا، له‌ ڕوانگه‌ی پرنسیبی پاراستن و ڕه‌چاوكردنه‌وه‌ و له‌ ڕوانگه‌ی هه‌ست به‌ لێپرسراویه‌وه‌ و له‌ڕوانگه‌ی قۆزتنه‌وه‌ی هه‌ل بۆ گه‌شه‌كردن. بۆیه‌ پاراستنی ژینگه‌ به‌ كۆڵه‌كه‌ی كاری ئه‌و كۆنفڕانسه‌ ئه‌ژمار كرا.
بوونی نزیكه‌ی هه‌شت ملیار كه‌س له‌سه‌ر پشتی گۆی زه‌وی له‌ ساڵی ٢٠٣٠ دا، به‌پێی پێشبینی شاره‌زاكان، هۆكاری ئاشكرای پێداویستی و به‌كارهێنانی وزه‌یه‌كی زیاتره‌ له‌ جیهاندا له‌ چاو ئێستادا، ئه‌مه‌ش زیاتر له‌ وڵاته‌ بووژاوه‌كاندا ( الدول النامیه‌ ) هه‌ست پێده‌كرێت، ڕێژه‌ی پێداویستی وزه‌ به‌تایبه‌ت ( غاز و نه‌وت ) له‌ كۆتایی نیوه‌ی ئه‌م سه‌ده‌یه‌ له‌ چاو ئێستادا ٥٠% زیاتر ده‌بێ، و هه‌ر به‌ پێی توێژینه‌وه‌ و پێشبینی شاره‌زایان یه‌ك له‌سه‌ر سێی ٣/١ ی ئه‌و پێداویستیه‌ بۆ وزه‌ له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و به‌ تایبه‌ت له‌وزه‌ی عیراق و ئێران دابین ده‌كرێت، ئه‌م دابینكردنه‌ بێ گومان ستراتیژ و پلان و بۆچوون و ئه‌گه‌ری زۆری ڕایه‌ڵ به‌ یه‌كتر كردووه‌، وڵاته‌ سه‌رمایه‌داره‌كان، یا ئه‌وانه‌ی ئێستا له‌ڕیزبه‌ندی سه‌ره‌وه‌ن، جیگۆڕكێ ده‌كه‌ن و ئێستا ئه‌مریكا له‌وپه‌ڕی دڵه‌ڕاوكێ و نائارامیدایه‌ به‌هۆی گه‌شه‌ی خێرای وڵاتی چینه‌وه‌، ، بۆیه‌ شه‌ڕی ئه‌مڕۆ ترسی وڵاته‌ سه‌رمایه‌داره‌كانه‌ له‌ په‌ره‌سه‌ندن و گه‌شه‌سه‌ندنی وڵاته‌ بووژاوه‌كان، به‌تایبه‌ت چین و هیندستان.
بۆ دڵنیابوونی په‌ڕینه‌وه‌ی ئه‌و وزه‌یه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌ره‌و به‌كاربردنی له‌ وڵاتانی ڕۆژئاوا و باشوری ڕۆژهه‌ڵاتی ئاسیا، ئه‌و ناوچه‌یه‌ پێویستی به‌ گۆڕانی جیۆپۆلیتیكی هه‌یه‌، چ به‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی هه‌یمه‌نه‌ی ڕوسیا و چ به‌ ڕێخۆشكردنی ترانزێت و په‌ڕینه‌وه‌ی ئه‌و وزه‌یه‌، چ به‌ له‌سه‌رخۆ كپكرنی ڕۆڵی شوێنی ستراتیژی توركیا بۆ ڕۆژئاوا و بنیاتنانی ئه‌ڵته‌رناتیڤێك ( كه‌ ئه‌گه‌ری زۆره‌ ڕۆژئاوای كوردستان بێت )، چ به‌ كۆنتڕۆڵكردنی ته‌نگه‌ی ده‌ریاكان به‌تایبه‌تی ( ته‌نگه‌ی هورمز و مه‌له‌كه‌ )، بۆیه‌ له‌ داهاتوودا شه‌ڕ ده‌بێته‌ شه‌ڕی ئابووری یا باشتر بڵێین شه‌ڕی سامانی سروشتی، (ئه‌گه‌ر چی بۆ ئێستا و زیاتر له‌ هه‌شت ساڵه‌ شه‌ڕی بازاڕی غازی قه‌ته‌ر و ئێران سوریای گرتووه‌ته‌وه‌)
زۆر جار ته‌نها وزه‌ وه‌كو چه‌قی ناكۆكیه‌كان ده‌بینرێ، بێ ئه‌وه‌ی ئاوڕ له‌شه‌ڕی ئاو بده‌ینه‌وه‌، به‌تایبه‌تی له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا كه‌ كه‌مترین ڕێژه‌ی ئاوی شیرینی تیادایه‌، و قۆرخكردنی ئاویش به‌مانای ده‌سه‌ڵات دێت، هه‌روه‌كو ئه‌و سیاسه‌تی ئاوه‌ی توركیا په‌یڕه‌وی ده‌كات، به‌ گلدانه‌وه‌ی ئاوی ڕوباری دیجله‌ و فورات و دروستكردنی ٢٢ به‌نداو و ١٩ پرۆژه‌ی به‌رهه‌مهێنانی وزه‌ی كاره‌با، توركیا ده‌یویست به‌ ده‌سه‌ڵاتی ئاو هه‌ژموونی ده‌سه‌ڵاتی خۆی له‌سه‌ر ناوچه‌كه‌دا زاڵ بكات، به‌ڵام ئێستا غازی سروشتی هه‌ژموونی خۆی زاڵ كرد و وا شه‌ش ساڵه‌ شه‌ڕی سوریا ده‌گێڕێ.
وڵاته‌ بووژاوه‌كان ڕۆڵی گرنگ ده‌بینن چ له‌ جێگۆڕكێی ڕیزبه‌ندی وڵاتانی جیهان و چ له‌ بڕیاره‌ سیاسیه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان، وڵاته‌ بووژاوه‌كان به‌وه‌ پێناسه‌ ده‌كرێن كه‌ ئه‌و وڵاتانه‌ن كه‌ ژماره‌ی دانیشتوانیان زۆره‌ و گه‌شه‌ی ناوخۆیان زیندووه‌ و هیچ شه‌ڕی ڕه‌گه‌زپه‌رستی یا ناوخۆیی تیادا نیه‌ و ئاسایشی پارێزراوه‌ بۆ نمونه‌ به‌ڕازیل و هیندستان و ڕوسیا و چین و خوارووی ئه‌فریقا و ئیندۆنیزیا، ئه‌م وڵاتانه‌ ڕێژه‌ی گه‌شه‌ی ئابووریان له‌ چاو وڵاته‌ پیشه‌سازیه‌كان زۆر زیاتره‌ و گه‌شه‌ی سامانی مرۆییان به‌رزه‌، به‌وه‌ی ڕێژه‌ی ده‌ستی كاری گه‌نجی زۆره‌.
گه‌شه‌ی به‌رده‌وامی ئه‌م وڵاته‌ بووژاوه‌ تازانه‌، له‌وانه‌یه‌ لیستی ئێستای ڕیزبه‌ندی وڵاته‌ پیشه‌سازیه‌ زلهێزه‌كان له‌ق بكات بۆ نمونه‌ له‌ بانكی نێوده‌وڵه‌تی، وڵاتانی E7 كه‌ وڵاتانی ( به‌ڕازیل و ڕوسیا و چین و هیندستان و ئیندونیزیا و مه‌كسیك و توركیا ) ده‌گرێته‌وه‌، وزه‌ بڕبڕه‌ی پشتی ڕێژه‌ی گه‌شه‌ی زۆر و به‌رده‌وامی ئه‌م وڵاتانه‌یه‌، بۆیه‌ شاره‌زایان دڵنیان له‌ زیادبوونی پێداویستی جیهان بۆ وزه‌ و به‌رزبوونه‌وه‌ی ئاستی به‌كارهێنانی له‌ داهاتوودا، واته‌ هه‌رچه‌نده‌ وزه‌ی دوباره‌ به‌رهه‌مبهێنرێت ناتوانێ ببێته‌ سوته‌مه‌نی بۆ ئه‌و گه‌شه‌ قه‌به‌یه‌ی له‌و وڵاتانه‌دا په‌ره‌ده‌سێنێ.
لێره‌دا ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و ده‌رئه‌نجامه‌ی ئه‌و توینوو بوونه‌ی وڵاته‌ بووژاوه‌كان بۆ وزه‌ و سامانی سروشتی، و ترسی وڵاته‌ پیشه‌سازیه‌كان بۆ له‌ده‌ستدانی هه‌یمنه‌ و ده‌سه‌ڵاتیان له‌ جیهاندا، به‌مانای سه‌پاندنی ده‌سه‌ڵاتی ئابووریه‌ له‌ سه‌ر بڕیاره‌ سیاسیه‌كان، مانای بوونی شه‌ڕه‌ له‌سه‌ر سامانی سروشتی و مانای بوونی ڕۆڵی وزه‌ و زیادبوونی ڕۆڵی وزه‌یه‌ له‌ئاستی دابینكردنی ده‌سه‌ڵاتدا به‌سه‌ر به‌ڕێوه‌بردنی تاكڕه‌وی جیهاندا، هه‌ركاتێ ده‌سه‌ڵاتی ئابووری باڵاده‌ست بوو، ده‌سه‌ڵاتی سیاسی باڵاده‌ست ده‌بێ، ئه‌مه‌ش مانای په‌یڕه‌ونه‌كردنی دیموكراتی و گه‌شه‌ی نادادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ له‌ زۆربه‌ی ئه‌و وڵاتانه‌دا.
وڵاته‌ بووژاوه‌كان، له‌به‌ر به‌رزی ئاستی به‌رهه‌مهێنان و ئاڵوگۆڕ و په‌ره‌ و گه‌شه‌ی ئابووری و بازرگانی ده‌ره‌وه‌یان، داواكاری ئه‌وه‌ن كه‌ گلۆبال له‌بانكی نێونه‌ته‌وه‌یی و صندوقی دراوی نێونه‌ته‌وه‌ییدا، له‌ دابه‌شكردنی به‌ش و ڕێژه‌ی ده‌نگدانا، به‌ به‌رنامه‌كانیاندا بچنه‌وه‌ و سه‌رله‌نوێ دایبڕێژنه‌وه‌، به‌وه‌ی كه‌ ئه‌وان ئێستا له‌چاو جاران باڵاده‌ست و خاوه‌ن هێزی ئابووری زۆرترن
بوونی ئاسایش مه‌رجی سه‌ره‌كی پیشه‌سازی‌و وه‌به‌رهه‌مهێنان و ده‌رهێانی وزه‌یه‌ ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كۆمپانیا گه‌وره‌كانی ده‌رهێنانی نه‌وت، له‌ شوێنێكدا كار ناكه‌ن كه‌ ئاسایشی تێدا جێگیر نه‌بێ و ئارامی باڵی نه‌كێشابێته‌ سه‌ر ناوچه‌كه‌، نمونه‌ی ئه‌و شوێنانه‌ زۆرن كه‌ كۆمپانیاكان هه‌ر به‌و هۆكاره‌وه‌، ده‌ستیان له‌كار كێشاوه‌ته‌وه‌ و كۆمپانیاكه‌یان گوێزاوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام بۆچی نائارامی و ناڕه‌زایی ئه‌و ناوچه‌ و چاڵه‌ نه‌وت و غازانه‌ ده‌گرێته‌وه‌؟
ئه‌و وڵاته‌ بوژاوانه‌ی خاوه‌نی بڕی زۆری داهاتی وزه‌ن وه‌كو ڕوسیا و چین و فه‌نزویللا و ئه‌و وڵاتانه‌ی وا به‌ره‌و بوونه‌ وڵاتی بوژاوه‌ ده‌چن وه‌كو نیجیریا و كۆنگۆ و یا ئه‌و وڵاتانه‌ی هیچ نه‌بێ خاوه‌نی بڕێكی باشی وزه‌ن وه‌كو كازاخستان و توركمینستان و جه‌زائیر، هه‌موو ئه‌م وڵاتانه‌ خاوه‌نی سیاسه‌تێكی ئه‌وتۆریتێت‌و زۆرداری و نادیموكراتین، دانیشتوانیان زۆربه‌ی له‌ژێر هێڵی هه‌ژاریه‌وه‌ن، چینی ده‌سه‌ڵات سامانی وڵات قۆرخ ده‌كه‌ن و بانكه‌كانی جیهان له‌قوتی خه‌ڵك پڕ ده‌كه‌ن و له‌ كۆتاییش خۆیان به‌ چه‌پڵه‌ی ده‌ست ڕاده‌ماڵڕێن، وڵاتانی ڕۆژئاواش تا بتوانن بێده‌نگ و بێ كاردانه‌وه‌ به‌رامبه‌ر ڕه‌فتاری ئه‌و وڵاتانه‌ ده‌وه‌ستن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پێویستیان به‌ به‌كاربردنی وزه‌كه‌یانه‌، چه‌ند ئه‌وان پێویستیان به‌وزه‌ بێ، ڕژێمه‌كانی خاوه‌ن وزه‌ زه‌بروزه‌نگیان زیاتر و قوتی خه‌ڵك زیاتر داگیرده‌كه‌ن و چه‌ند نرخی بازاڕی وزه‌ به‌رزبێته‌وه‌، توندوتیژی و ده‌مكوتكردنی جه‌ماوه‌ر هاوته‌ریب زیاتر ده‌بێت، له‌ڕیزبه‌ندی ڕێكخراوی نێوده‌وڵه‌تی Transparency International وڵاته‌ به‌رهه‌مهێنه‌ره‌كانی وزه‌ هه‌میشه‌ له‌ ڕیزی كۆتایین، زۆربه‌ی زۆریان له‌ گه‌نده‌ڵیدا تێگلاون و ئه‌وپه‌ڕی ناوبانگی ناهه‌مواری و ناپاكیان تۆماركردووه‌، هه‌موو ئه‌و وڵاتانه‌ له‌ ژماره‌ی ١٧٦ ولاتدا ده‌كه‌ونه‌ ڕیزبه‌ندی پاش سه‌ده‌مین وڵاته‌وه‌ وه‌كو جه‌زائیر و مه‌كسیك و ئێران و عیڕاق و كۆنگۆ و نیجیریا و كازاخستان و ڕوسیا و توركمینستان.
ئه‌مریكا هه‌ر به‌ته‌نها بۆ بواری به‌رهه‌مهێنان به‌كاربه‌ری چاره‌كی وزه‌ی هه‌موو جیهانه‌، بۆیه‌ بۆ گوازتنه‌وه‌ی ئه‌و وزه‌یه‌ی پێویستی به‌ دابینكردنی دڵنیایی و ئاسایشی گواستنه‌وه‌یه‌ له‌ وشكایی و له‌نێو ده‌ریا و ئوقیانوسه‌كان به‌تایبه‌ت له‌ ته‌نگه‌ی ده‌ریاكان ، به‌هۆی بوونی چه‌ته‌ و ڕێگره‌وه‌ چ له‌ نێو ده‌ریاكان و چ له‌ نزیك ته‌نگه‌كانه‌وه‌ هه‌میشه‌ گرفتی زۆر بۆ گوازتنه‌وه‌ی وزه‌ دێنه‌ پێش، بۆ یه‌ نه‌ك هه‌ر هێزی سه‌ربازی و هێزی ته‌كنه‌لۆژی به‌ڵكو هه‌ندێ جار هێزی ناتۆش بۆ پاراستنی ته‌نگه‌ و پرۆسه‌ی گوازتنه‌وه‌ی وزه‌ به‌كارده‌هێنرێت، ئه‌م چه‌ته‌گه‌ری و ڕێگریه‌ش كاردانه‌وه‌ی سیاسه‌تی نادیموكراتی و توندوتیژی و زۆرداری فه‌رمانڕه‌واكانی ئه‌و ولاتانه‌ن كه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ سامانی وڵات وه‌كو موڵكی خۆیان ده‌كه‌ن و به‌س.
پرسیارێك كه‌ لێره‌دا به‌ ڕه‌وا ده‌بینرێ و ده‌بێ بكرێت ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ری زۆری ئه‌و تاڵان و ڕێگری و چه‌ته‌ییه‌ بۆ و له‌ كوێ ده‌كرێت و هۆكاره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی چین؟ لێره‌دا چه‌ند نمونه‌یه‌ك له‌سه‌ر بوونی وزه‌ و داهاته‌كه‌ی و جۆری فه‌رمانره‌واییه‌كه‌ی و كاردانه‌وه‌ی دانیشتوان و خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ له‌ دوو نمونه‌ی جیاوازدا ده‌خه‌ینه‌ ڕوو:

1.نیجیریا
ئاشكرایه‌ و زۆر به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ، زۆربه‌ی ئه‌و وڵاتانه‌ی له‌ جیهاندا سێیه‌م كه‌ نه‌وت و غاز و به‌گشتی وزه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنن، خاوه‌نی ئابووریه‌كی به‌هێزن له‌ هه‌مان كاتدا خاوه‌نی سیاسه‌تی پێشێلكردنی مافی مرۆڤ و زه‌بروزه‌نگن، ئابووریه‌ به‌هێزه‌كه‌ش، ته‌نها حوكمڕان و ده‌سه‌ڵاتداره‌كان ده‌گرێته‌وه‌، واته‌ ئه‌و داهاته‌ ناڕژێته‌ نێو بودجه‌ی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ و پرۆژه‌ و پانتایی به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵك و خزمه‌تی شارستانی نێوخۆ ناگرێته‌وه‌، ژێرخان و باری سۆشیالی خه‌ڵكی پێ چاك ناكرێت و ئێستاش ئاستی ته‌ندروستی له‌ نیجیریا له‌ چاو وڵاته‌كانی دیكه‌ی ئه‌فریقیا ناهه‌موارتره‌، بوونی داهاتێكی زۆری سامانی وزه‌، له‌جیاتی به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی بژێوی گشتی كۆمه‌ڵگا ده‌كات به‌ دوو چینی زۆر جیاواز له‌ ڕووی دارایی و كۆمه‌ڵایه‌تی و پێگه‌ی ژیان و ژیاره‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌م خزمه‌ت نه‌كردن و ڕه‌چاونه‌كردنه‌ی پێداویستی جه‌ماوه‌ر هێدی هێدی ڕق و هه‌میشه‌ ده‌سته‌ و گروپی دژ به‌ بواری ئابووری یا ڕاستتر بڵێین دژ به‌ سێكته‌ری وزه‌ دروست ده‌كات كه‌ حكومه‌ت‌و فه‌رمانڕه‌واكان ده‌گرێته‌وه‌، نمونه‌یه‌ك له‌و پێشهاتانه‌ له‌ نیجیریایه‌ كه‌ گه‌وره‌ترین كۆمپانیای ده‌رهێنانی نه‌وتی لێبوو ئه‌ویش ئیكسیل موبایل بوو، نیجیریان دووه‌م وڵاتی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتی ئابووریه‌ و گه‌وره‌ترین وڵاتی خاوه‌ن وزه‌یه‌ له‌ ئه‌فریقا، ڕێژه‌ی ٣% ی وزه‌ی جیهانی تێدایه‌، داهاته‌كه‌ی ٨٠% ی بودجه‌ی وڵات ده‌گرێته‌وه‌، كۆمپانیا جیهانیه‌كانی ده‌رهێنانی نه‌وت وه‌كو شێل و تۆتال و ئیكسۆن، هێزی سه‌ره‌كی ده‌رهێنانی نه‌وتن له‌وێ، به‌ڵام له‌به‌ر بوونی سیاسه‌تێكی زۆر نادادپه‌روه‌ری و ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ لایه‌ن حوكومڕانه‌كانه‌وه‌ و له‌به‌ر نه‌بوونی دامه‌زراوه‌ی فه‌ڕمی حكومی و بێ به‌شبوونی زۆربه‌ی دانیشتوان له‌ داهاتی ده‌وڵه‌ت و نه‌بوونی خزمه‌تگوزاری و قۆرخكردنی سه‌رمایه‌ی ده‌وڵه‌ت بۆ داروده‌سته‌ی پارته‌ حوكمڕانه‌كان، میلله‌ت هه‌ڵده‌گه‌ڕێته‌وه‌‌و گروپ و كۆمه‌ڵی چه‌كدار دروست ده‌بێت، له‌ نیجیریاش فه‌رمه‌وانڕه‌وایه‌كی گه‌نده‌ڵ و نابه‌رپرس‌و مافخۆر‌و قۆرخكه‌ر بووه‌ هۆی دروستبوونی ئه‌و جۆره‌ گروپ و چه‌ته‌یه‌ و گرژیه‌ی ده‌ستیان به‌ ڕفاندنی ئه‌ندامی كومپانیا و تێكشكاندنی هێڵی وزه‌ و سوتاندنی كرد، له‌ ساڵی ٢٠٠٦ به‌هۆی ته‌قینه‌وه‌ی هێڵی گوازتنه‌وه‌ی غاز زیاتر له‌ ٢٠٠ كه‌س تیاچوون و به‌تایبه‌ت ئیكسۆن مۆبیل زیانی زۆری پێكه‌وت و نزیكه‌ی شه‌ش كارمه‌ندی كۆمپانیای شێلیان ڕفاند، ناچار هه‌ندێ له‌ چاڵه‌كانی وزه‌ی به‌جێهێشت، و ڕێژه‌ی وه‌به‌رهه‌مهێنانی وزه‌ی نیجیریاش به‌ ڕێژه‌ی ٢٠% له‌چاو جاران كورتی هێنا، هه‌ر به‌هۆی ناعه‌داله‌تیه‌وه‌ چه‌نده‌ها گروپی ئیتنی و چه‌ته‌ و پیاوكوژ بۆ دژایه‌تی ئه‌و كۆمپانیایانه‌ و حكومه‌ت دروست بوون، داوای هاوبه‌شیان ده‌كرد له‌و داهاته‌ی كه‌ له‌سه‌ر خاك و زێدی خۆیان ده‌ست ده‌كه‌وت، جگه‌ له‌وه‌ی داوای قه‌ره‌بووی شوێنه‌كانیان ده‌كرد و دژایه‌تی پیسبوونی ژینگه‌یان ده‌كرد، ئه‌و خێڵ و گروپانه‌ی خه‌ریكی ڕاوی ماسی بوون له‌ كار كه‌وتبوون و بێ كاریه‌كی زۆری دروست كردبوو[ ] ئه‌مرۆ تا ڕاده‌یه‌ك گلۆبالیزم كه‌م یا زۆر چه‌مكه‌ تازه‌كانی به‌ره‌و نێو ماڵه‌ هه‌ره‌ دووره‌كانیش بردووه‌ له‌وانه‌ چه‌مكی ژینگه‌، یه‌كێك له‌ داواكاری خه‌ڵكی ناوچه‌ی ده‌لتای نیجیریا، نه‌هێشتنی پیسبوونی ژینگه‌ی ناوچه‌كانی ده‌رهێنانی نه‌وته‌، كه‌ جگه‌ له‌ پیسبوونی هه‌وا و خاك و كه‌ناره‌كان‌و زیانی بۆ ئیكۆسیستیمی ماسی و فره‌زینده‌وه‌ر، ڕۆچووه‌ته‌ نێو ئاوی ژێرزه‌ویش، بوونی وزه‌ له‌و وڵاته‌ هیچ كاریگه‌ری له‌سه‌ر باشتركردنی دۆخی هاوڵاتی نه‌بوو، هیچ دادپه‌روه‌ریه‌كی نه‌هێنایه‌ كایه‌وه‌، له‌ ساڵی ٢٠٠٤ دا سه‌رۆكی نیجیریا به‌ڵێنیدا كه‌ له‌مه‌ودوا داهاتی وزه‌ به‌ یه‌كسانی دابه‌ش ده‌كرێت، به‌ڵام به‌ڵێنێكی پوچ بوو و هیچ وه‌رچه‌رخان و گۆڕان و به‌جێهێنانێكی به‌ خۆیه‌وه‌ نه‌بینی، پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ داهاتی ده‌وڵه‌ت زیادی ده‌كرد، باری ته‌بدروستی و ژیاری خه‌ڵك ناهه‌موارتر ده‌بوو
له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تیش ئه‌وه‌نده‌ی پرس و ڕا و بڕیاری كۆمپانیاكانی ئێكسون موبیل و تۆتال و شێفرۆن گاریگه‌ری هه‌یه‌ و قسه‌ی ده‌ڕوا ئه‌وه‌نده‌ بڕیاری نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان قسه‌ی ناڕوات، بۆیه‌ ئابووری قسه‌ ده‌كات و ئابووری بڕیار ده‌دات.

2.بلوجكستان 
ڕوبه‌ری وڵاتی پاكستان نزیكه‌ی هه‌شت سه‌د هه‌زار كم٢ و ناوچه‌ی بلوجكستان نزیكه‌ی ٤٢% ی ڕوبه‌ری پاكستانه‌ و زۆربه‌ی سامانی سروشتی ده‌كه‌وێته‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌وه‌ و بڕی داهاتی هه‌ر تاكێك له‌وێ زۆر كه‌متره‌ له‌چاو بڕی داهاتی كه‌سێكی ناوچه‌كانی دیكه‌، واته‌ باری ئابووری دانیشتوانی بلوجكستان له‌چاو ئه‌و هه‌موو داهاته‌ سروشتیه‌ی وه‌كو ئاسن و یوڕانیۆم زینك و ، زۆر ناله‌باره‌ و ته‌نها ٦% ی داهاتی ده‌وڵه‌تی به‌رده‌كه‌وێ، ئه‌م نادادپه‌روه‌ریه‌ كۆمه‌ڵگای به‌ره‌و ناڕه‌زایی و نائارامی بردووه‌، ئه‌م گروپ و لایه‌نانه‌ی دژایه‌تی ڕژێم و فه‌رمانڕه‌وای ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ ده‌كه‌ن، ئه‌وانه‌ن كه‌ ڕه‌زامه‌ندی ئه‌م نادادپه‌روه‌ریه‌ نین و له‌كاتێكدا زۆربه‌ی كان و كانزای ناوچه‌كه‌ تاڵان ده‌كرێت، ڕێژه‌ی هه‌ژاری نزیكه‌ی ٨٠% ی دانیشتوانه‌ و ته‌نها سیكته‌ری ئاسایش بۆ پاراستنی داهات و كانه‌ نه‌وته‌كان ئاوه‌دان كراوه‌نه‌ته‌وه‌، ته‌نانه‌ت سامانی ناوچه‌كه‌ی ئه‌وان كه‌متر ده‌خه‌مڵێنرێ وه‌ك له‌ شوێنه‌كانی دیكه‌، بلوجیكستان شوێنێكی پڕ له‌ نادادپه‌روه‌ریه‌ و هێشتا له‌ هیچ میدیایه‌ك باسنه‌كراوه‌، ئه‌گه‌ر ڕاپه‌ڕینی ئه‌م گروپانه‌ نه‌بوونایه‌، هه‌ر باس له‌ نه‌هامه‌تیه‌كانیان نه‌ده‌كرا.
له‌ شیكردنه‌وه‌ی سیاسه‌تی وزه‌ی هه‌رێمی كوردستان، هیچ ئاڵۆزی و پێچ و په‌نایه‌ك نایه‌ته‌ڕی بۆ هه‌ڵهێنجانی ئه‌و سیاسه‌ته‌، چونكه‌ دۆخی كۆمه‌ڵگا ئاوێنه‌ی سیاسه‌ته‌كه‌یه‌تی ، ڕه‌نگدانه‌وه‌ی به‌رنامه‌ و پلانه‌كانێتی، بۆ هه‌رێمێكی وا بچوك و ڕوبه‌رێكی وا به‌پیت و پڕ له‌ سامانی سروشتی وزه‌ و ئاو و بوونی ڕێژه‌یه‌كی زۆر له‌ گه‌نج و ده‌ستی كار و ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ زانكۆ و دكتۆر و تا چاو بڕ ده‌كات باڵه‌خانه‌ و ته‌لار و پرد، ئه‌م تابلۆ ڕووكه‌شه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تا وێنای ده‌ركه‌وته‌ی بووژانه‌وه‌ و گه‌شه‌‌و سیمای پێشكه‌وتنێكی خه‌یاڵاوی به‌رجه‌سته‌ ده‌كات، به‌ڵام هه‌ر به‌سیمای زۆر ساده‌ش، پێچه‌وانه‌كه‌ی ده‌سه‌لمێنێ، ئاستی كۆمه‌ڵگا به‌ ڕاده‌ی په‌روه‌رده‌ و ته‌ندروستی و ڕیزبه‌ندی وشیاریه‌وه‌ ده‌خه‌مڵێنرێت، ئاستی ده‌وڵه‌تی هه‌رێمیش به‌ بڕی جوڵه‌ و گه‌شه‌ و زیندووبوونه‌وه‌ی سێكته‌ره‌كانی دیكه‌ و بواره‌ بووژاوه‌كانی ئه‌و شوێنه‌ و ئاستی داهێنان و چه‌كه‌ره‌ی په‌ره‌پێدانی عه‌قڵه‌وه‌ ده‌پێورێت، پێوه‌ری چاو بۆ ڕوخسار و ته‌لار، هیچ گره‌وێك له‌ پێوه‌ره‌ ژێرخانه‌ وێرانه‌كان ناباته‌وه‌.
پێوه‌ری پێشكه‌وتنی جیهان له‌سێ ڕه‌هه‌ندا دیاری ده‌كرێت، له‌ ڕه‌هه‌ندی په‌روه‌رده‌ و ته‌ندروستی و ئاستی ژیاری تاك، هه‌رێمێك وه‌كو كوردستان كه‌ له‌و سێ ڕه‌هه‌نده‌دا وێران بێت، ئه‌ی داهات له‌ بوژانه‌وه‌ی چیدا خه‌رج ده‌كات و چی لێ ده‌كات، كۆڵه‌كه‌ و بناغه‌ی گۆڕان و جوڵه‌ی سێكته‌ره‌كان له‌ هه‌ر وڵاتێكدا له‌سه‌ر چه‌ند پایه‌یه‌ك وه‌ستاوه‌، كه‌ ژێرخانی كۆمه‌ڵگا بنیان ده‌نێ یا ده‌یڕوخێنێ له‌وانه‌ :
1. زانست : مانه‌وه‌ی بیركردنه‌وه‌ یا وه‌ستان و په‌ك كه‌وتنی، واته‌ وه‌ستان و پوكانه‌وه‌ی خانه‌كانی مێشك و نوێ نه‌بوونه‌وه‌ی‌و ناهاوسه‌نگی له‌بیركردنه‌وه‌ و دواكه‌وتن و مانه‌وه‌ له‌ نێو گۆمی كۆن و قه‌وزه‌ لێدانی و جوینه‌وه‌ی كۆن له‌ ئێستا و سبه‌ینێ، بیركردنه‌وه‌ واته‌ تازه‌گه‌ری، تازه‌گه‌ری واته‌ زانست و به‌كارهێنانی قودره‌تی زانست بۆ فه‌راهه‌مكردنی گۆڕان له‌ هه‌موو بواره‌كانی ژیاندا، چونكه‌ زانست به‌كاربردنی توانای عه‌قڵه‌ به‌ره‌و ده‌روازه‌ی تازه‌ و تازه‌گه‌ری، زانست داهێنانه‌ به‌ره‌و ئاسانكاری ژیان و پاشه‌كه‌وت كردنی كات‌و خۆ سه‌رقاڵ كردن به‌ بیركردنه‌وه‌ی نوێوه‌، زانست واته‌ بڕبڕه‌ی پشتی پێشكه‌وتن، ساڵانه‌ ولاتانی جیهان له‌ پێشبڕكێ و كێبڕكێی به‌رده‌وامن بۆ خاوه‌ندارێتی له‌ ڕیزبه‌نده‌كانی سه‌ره‌وه‌ی داهێنان و هێنانه‌ كایه‌وه‌ی بیرۆكه‌ و بۆچوونی نوێی زانستی.
له‌و وڵاتانه‌ی جیهاندا كه‌ به‌رهه‌مهێنه‌ری وزه‌ و سامانی سروشتین، كه‌مترین داهێنان و هه‌ڵپه‌ی زانستی و په‌تێنتی تێدا تۆمار ده‌كرێ، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌و وڵاتانه‌ی به‌كاربه‌ری ئه‌و وزه‌یه‌ن كه‌ وڵاتانی ڕۆژئاوا ده‌گرێته‌وه‌، پێشه‌نگن له‌ بواری زانستی و توێژینه‌وه‌ و لێكۆڵینه‌وه‌ و به‌گه‌ڕخستنی ده‌رئه‌نجامه‌كانی له‌ پێناوی پێشكه‌وتندا، زۆربه‌ی خوێندكاره‌ بیانیه‌كانی زانكۆ له‌زانكۆكانی ئه‌مریكا و به‌ڕیتانیا و ئوسترالیا و فه‌ڕه‌نسا و ئه‌ڵمانیا ده‌خوێنن به‌ كورتی له‌ وڵاتانی(OECD)، ٤٠% ی ئه‌و خوێندكارانه‌ له‌ وڵاته‌ بوژاوه‌كانه‌وه‌ دێن وه‌كو چین و هیندستان، ٢٥% ی خوێندكاری چینی و ٥٦% ی خوێندكاری هێندی له‌ ئه‌مریكا ده‌خوێنن، خوێندن له‌ زانكۆكانی ڕۆژئاوا واته‌ فێربوونی زانست به‌ هه‌موو ورده‌كاریه‌وه‌، ئه‌مریكا هه‌ر زوو ئه‌و ڕاستیه‌ی قۆزته‌وه‌ كه‌ داهێنان و كاركردن له‌سه‌ر بنه‌مای زانست پێشكه‌وت و ده‌سه‌ڵاتی زانست و ئابووری دێنێته‌كایه‌وه‌، بۆیه‌ زۆربه‌ی پاداشته‌ زانستی و ڕێزلێنان و نۆبله‌كان به‌ر زاناكانی ئه‌مریكا كه‌وتوون.
ئێستا وڵاته‌ بوژاوه‌كان به‌ تایبه‌ت چین، له‌ كێبڕكێی بواری زانستی و داهێنانن هه‌وڵ ده‌ده‌ن زانا و بلیمه‌ته‌كانی خۆیان بێنه‌وه‌ وڵات و كار بكه‌ن و بودجه‌ی سێكته‌ری خوێندنی باڵا و توێژینه‌وه‌ی دوو ئه‌وه‌نده‌ی پێشتر زیاد كردووه‌ و وا جاوه‌ڕوان ده‌كرێ تا ساڵی ٢٠٢٠ ڕێژه‌كه‌ی ببێته‌ ٢.٥% وه‌كو ڕێژه‌ی بودجه‌ی ئه‌مریكا بۆ توێژینه‌وه‌ی زانستی.
سه‌نغافوره‌، ئه‌و وڵاته‌ بچوكه‌ی باشوری ڕۆژهه‌ڵاتی ئاسیا، له‌گه‌ڵ جیابوونه‌وه‌ی له‌ مالیزیا ساڵی ١٩٦٥ خاوه‌نی هیچ نه‌بوو، نه‌ سامانی سروشتی و نه‌ ژێرخان و نه‌ هیچ داهاتێك شایانی پشت پێ به‌ستن بێت، هه‌ر ئه‌و كاته‌ ( لێ كوان یو ) وتی : ئه‌مڕۆ ده‌ببێ ماحاڵ مه‌حاڵ بكرێ، ( لی كوان یو ) پشتی به‌ سێ بوار به‌ست، سیسته‌می خوێندن و سیسته‌می بانك و شوێنی جوگرافیه‌كه‌ی، به‌شێكی زۆری داهاتی وڵاته‌كه‌ بۆ خوێندن و زانست ته‌رخان كراوه‌، زانكۆكانی ڕیزبه‌ندی دووه‌م له‌نیو زانكۆكانی ئاسیادا، بوونی ته‌نگه‌ی مه‌له‌كه‌ كه‌ له‌نگه‌ری تێپه‌ڕبوونی وزه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاسته‌ به‌ره‌و چین و یابان و وڵاتانی دیكه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ئاسیا، كاریگه‌ری زۆری له‌سه‌ر بوژانه‌وه‌ی ئه‌م وڵاته‌ هه‌بوو، كه‌ ڕۆژانه‌ زیاتر له‌ پازده‌ ملیۆن به‌رمیل نه‌وتی پێدا تێپه‌ر ده‌بێت، خوێندن له‌ سه‌نگافوره‌ له‌ ئاستێكی به‌رز و جێگایه‌كی گرنگی له‌ سیاسه‌تی وڵاته‌كه‌دا هه‌یه‌، بۆیه‌ گۆڕانی بنه‌ڕه‌تی بۆ كۆمه‌ڵگا له‌گه‌ڵ خۆیدا په‌لكێش كردووه‌.
2. چه‌قبه‌ستوویی فه‌رمانڕه‌وایی : زۆربه‌ی حكومه‌ته‌كانی فه‌رمانڕه‌وای ئه‌و وڵاتانه‌ی له‌ جیهانی سێیه‌مدا سامانی وزه‌یان هه‌یه‌، ڕژێمی سته‌مدیده‌ و دیكتاتۆر و كورسی په‌رست و چه‌قبه‌ستوون یا چه‌قبه‌ستوو بوون، نمونه‌ی لیبیا و عیراق و كازاخستان و نیجیریا و جه‌زائیر توركمینستان و ڕوسیا و زۆر وڵاتی دیكه‌ش، ده‌بوو كورد له‌گه‌ڵ دۆزینه‌وه‌ی وزه‌ و ده‌رهێنانی، كه‌ بۆ سه‌ده‌یه‌ك ده‌چێت خه‌بات له‌ پێناوی ئازادی و مافپه‌روه‌ری ده‌كات، جیاواز و جۆرێكیتر ده‌ركه‌وتایه‌، ده‌بوو زه‌بروزه‌نگی ڕژێمی به‌عس و مێژووی سه‌ركوتكردنی، ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌كی ئومێدبه‌خشی بۆ ئیستایه‌كی ئازاد و شێوازێكی شارستانی له‌پێشكه‌وتن‌و گۆڕانی تێدا به‌دیبكرایه‌، نه‌ك بۆ په‌روه‌رده‌كردن و ئاودانی ڕه‌گی دیكتاتۆرێكی دیكه‌ و چه‌قینی كورسی‌و حزب بوایه‌، كورد جیاواز له‌ نه‌ته‌وه‌كانی دیكه‌ی ناوچه‌كه‌، خاوه‌ن په‌رۆشی بوو بۆ تازه‌گه‌ری، كورد شاره‌زا‌و پسپۆری هه‌بوو، به‌ڵام به‌ڕیوه‌بردنی وڵات له‌سه‌ر بناغه‌ی خزمه‌تی حزبی و تێكۆشانی ڕابوردوو و بازنه‌ی یه‌كترناسین، دروست هه‌نگاوێك بوو بۆ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی په‌یڕه‌و و پرۆگرامی سیاسه‌تی ڕابوردوو، چونكه‌ هیچ نوێنه‌رێكی خه‌مخۆری گه‌ڵ له‌ ده‌سته‌ی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌تدا نه‌بوو، هه‌مووی بۆ قۆرخكردنی ده‌سه‌ڵاتێك و مانه‌وه‌ له‌ ئاستی لێپرسراوی و پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی‌و به‌ركه‌وتنی چمكێك له‌ هه‌یمه‌نه‌ی ده‌سه‌ڵات به‌سه‌ر جه‌ماوه‌ردا بوو.
له‌گه‌ڵ بوونی داهات و بودجه‌ و خاكێكی به‌پیت و ئاو و هه‌وایه‌كی سازگار و ده‌ستی كاری پێویست، سڕبوونی سێكته‌ر و بواره‌كانی دیكه‌، له‌و وڵاتانه‌ی خاوه‌ن وزه‌ن، به‌ هه‌رێمی كوردستانیشه‌وه‌، تاوانێكه‌ دژ به‌ ئێستا و سبه‌ینێ و خه‌ڵكی ماندوو ده‌كرێت، ئه‌و وڵاتانه‌، ڕووبه‌رێكی زۆری زه‌ویوزاریان پشتگوێ خستووه‌ و خۆیان پشتبه‌ستوو به‌ به‌رهه‌می وڵاتانی دیكه‌ن، له‌ ماوه‌ی نێوان ساڵی ٢٠٠٠- ٢٠١٤ وه‌ نزیكه‌ی ٣٦ ملیۆن هیكتار زه‌ویوزاری كشتوكاڵی له‌لایه‌ن وڵاته‌ پێشكه‌وتوو و پیشه‌سازیه‌كانه‌وه‌ كڕڕاوه‌ یا به‌ كرێ گیراوه‌، زۆربه‌ی ئه‌و وڵاتانه‌ی زه‌وی فرۆشتووه‌ یا به‌كرێی داوه‌، ئه‌و وڵاتانه‌ن كه‌ دانیشتوانی خۆی برسی و هه‌ژارن و خاوه‌ن بڕێكی باشی ئاوی سازگاریشن بۆ چاندنی به‌روبونی كشتوكاڵی، وه‌كو مۆزه‌نبیق و لیبیریا‌و سودان‌و باشوری سودان و پاپواغینیا، ڕێژه‌ی زۆری له‌ كیشوه‌ری ئه‌فریقایه‌، بۆ هۆكاری ئه‌مه‌ش هه‌ر ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ یه‌كه‌م هۆكار ئه‌ویش به‌هه‌ند هه‌ڵنه‌گرتنی زانست‌و گه‌نده‌ڵی حوكمڕانیه‌.
3. گه‌نده‌ڵێ فه‌رمانڕه‌وایی : گه‌نده‌ڵی له‌سه‌ر ئاستی فه‌رمانڕه‌وایی ده‌وڵه‌تدا به‌وه‌ پێناسه‌ ده‌كرێ كه‌ بریتیه‌ له‌ ناهه‌مواری به‌كارهێنانی موڵك وماڵی ده‌وڵه‌ت له‌لایه‌ن ئه‌و كه‌سانه‌وه‌ كه‌ متمانه‌ی گه‌لیان پێ سپێرراوه‌ بۆ فه‌رمانڕه‌واییكردن و ده‌وڵه‌ت به‌ڕێوه‌بردن[ ] له‌ ڕیزبه‌ندی ساڵی ٢٠١٦ دا بۆ گه‌نده‌ڵی له‌ جیهاندا كه‌ له‌ لایه‌ن ڕێكخراوی پاكسازی جیهانی Transparency International بۆ ١٧٦ ده‌وڵه‌ت ئه‌نجام دراوه‌، عیراقی له‌ ڕیزبه‌ندی ١٦٦ ڕیز كردووه‌، كه‌ ته‌نها سۆماڵ و یه‌مه‌ن و سودان و چه‌ند وڵاتێكی دواكه‌وتووتری به‌دوادا دێت، ئه‌م ڕیزبه‌نده‌ به‌ كوردستانیشه‌وه‌ ده‌ژمێررێت، ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ش به‌ڵگه‌ نه‌بێت، بارودۆخی ژیاری خه‌ڵك باشترین به‌ڵگه‌ و ڕیزبه‌نده‌، ئه‌م دیارده‌ زه‌قه‌ نامرۆڤایه‌تی و نابه‌رپرسیاریه‌ زیان هه‌ر به‌ ئێستا و به‌ جه‌ماوه‌ر و به‌ سیاسه‌تی كورد نادات، به‌ڵكو زیان به‌ پێگه‌ و په‌یامی كورد ده‌دات، ناو و ناوه‌ڕۆكی كولتوری كورد ده‌ڕوشێنێ و ئه‌وه‌نده‌یتر ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ پشت ڕاست ده‌كاته‌وه‌، كه‌ كورد له‌ ئاستی سیاسی و جیهانیدا كه‌متر سه‌ركرده‌ی به‌توانای له‌ حوكمڕانیدا هه‌یه‌ بۆ به‌دیهێنانی ئامانجه‌ گه‌وره‌كان له‌چاو سه‌ركرده‌ی لۆكاڵی و نێوخۆییه‌كان، بوونی ئه‌م دیارده‌یه‌ هه‌ژاری خواسته‌كانی سه‌ركرده‌ فه‌رمانڕه‌واكان ده‌رده‌خات، ئیراده‌ی له‌ق و ناهاوسه‌نگی له‌ به‌رنامه‌ ستراتیژیه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كاندا ده‌سه‌لمێنێ.

ده‌رئه‌نجامه‌ گشتیه‌كان
له‌و شیكردنه‌وه‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ له‌ژێر سێبه‌ری فه‌رمانڕه‌وایی گه‌نده‌ڵدا ناكرێ گه‌شه‌ی ئابووری به‌ گه‌شه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ ببه‌سترێته‌وه‌ ، چونكه‌ له‌و حكومه‌ته‌ گه‌نده‌ڵ‌و نادیموكراتی‌و نادامه‌زراوانه‌دا، گه‌شه‌ی ئابووری و بواری به‌رهه‌مهێنان و بوونی سامانی سروشتی وه‌كو موڵكی فه‌رمانڕه‌واكان داده‌نرێ، شاردنه‌وه‌ و مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئه‌و به‌روبووم و داهات و گه‌نجینه‌ی ژێر خاك و سه‌رخاكه‌ وه‌كو مامه‌ڵه‌یه‌كی تایبه‌ت و موڵكیه‌ت ده‌بینرێ، بازنه‌یه‌ك له‌ نهێنی و گرێبه‌ست و ئاڵووێڵ و ژماره‌یه‌كی په‌رده‌پۆش له‌ ده‌رچوو و تێچوو و ڕاخستنی فه‌رشی سور بۆ كۆمپانیا جیهانیه‌كان و هه‌وڵی زۆر بۆ ڕه‌خساندنی ئاسایش و ئارامی، چونكه‌ یه‌كه‌م مه‌رج بۆ كاركردنی ئه‌و كۆمپانیایانه‌ بوونی ئاسایشه‌.
به‌موڵك كردنی سامانی ده‌وڵه‌ت بۆ به‌ڕێوه‌به‌رانی ده‌وڵه‌ت، واته‌ دابڕانی میلله‌ت له‌ ماف و ژه‌می قوته‌كه‌ی و تۆرانی و دوورخستنه‌وه‌ی له‌ هزری ئینتیما و بێ به‌شكردنی له‌ وابه‌سته‌بوونی به‌كیانێك كه‌هی خۆیه‌تی، ده‌بێ به‌خێوكردنی میلله‌ت ئه‌ركی خاك و داهاتی خاك بێت، نه‌ك داهاتی خاك ئه‌رك و مافی چینێكی نادادپه‌روه‌ر بێت، له‌ هه‌ر شوێنێك كایه‌ی چینی ناوه‌ڕاست به‌ره‌و پوكانه‌وه‌ بچێت، واته‌ مه‌ودای نیوان ده‌سه‌ڵات و هاوڵاتی له‌ بواری ئابووریدا گه‌وره‌تر ده‌بێت، گه‌شه‌نه‌كردنی چینی ناوه‌راست، واته‌ زیاتر ده‌وڵه‌مه‌ندبوونی ده‌سه‌ڵات و به‌ره‌و هه‌ژاری و برسیبوونی چینی خواره‌وه‌، چینی ناوه‌ڕاست ئه‌و چینه‌یه‌ كه‌ تاكه‌كانی بتوانن ڕۆژانه‌ له‌ ٢ تا ٣٠ دۆلار بۆ بژێوی و ژیانی خۆیان به‌هه‌موو پێداویستیه‌كانیه‌وه‌ خه‌رج بكه‌ن، ئه‌مه‌ش گه‌شه‌ی نێوخۆ و بازاڕ و داهاتی كۆمه‌ڵگا ده‌جوڵێنێ.
له‌ ئه‌فریقا٠،١% ی هاونیشتیمانی ئه‌فریقی خاوه‌نی٦٠% ی داهاتی ئه‌فریقان، ئه‌وانیش ئه‌و سه‌رۆك و سه‌ركردانه‌ن كه‌ زیاتر له‌ ٢٠ – ٣٠ ساڵه‌ له‌سه‌ر ته‌ختی فه‌رمانڕه‌واییدان، وه‌كو كامیرۆن‌و زیمبابوێ، هۆكاره‌كانیش گه‌نده‌ڵی و نادادپه‌روه‌ری و قۆرخكردنی مافی هاوڵاتیه‌، بۆیه‌ نابێ هه‌میشه‌ گه‌شه‌ی ئابووری هاوتا بكه‌ین به‌ گه‌شه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌موو تاكێك، چین و ئه‌مریكا خاوه‌نی چه‌نده‌ها كۆمپانیا و سه‌نته‌ری كارن بۆ قۆرخكردن و تاڵانكردنی سامانی ئه‌و كیشوه‌ره‌، به‌ڵام هه‌رگیز ده‌رگای وانه‌ی دیموكراتی‌و یه‌كسانی‌و خۆشگوزه‌رانی‌و ماف و پێشكه‌وتن بۆ خه‌ڵكی ئه‌و كیشوه‌ره‌ ناكه‌نه‌وه‌، تا ئه‌وان بێ ئاگا و هه‌ژار بن، ئه‌مان باشتر تاڵانی ده‌كه‌ن، بۆیه‌ زانست و وشیاركردنه‌وه‌ و دادپه‌روه‌ری سه‌نگی مه‌حه‌كی گه‌شه‌ی ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تین.


 د. مه‌دیحه‌ سۆفی / هاوسه‌رۆكی ڕێكخراوی سه‌وزی ئه‌وروپی _ كوردستانی



AM:07:17:21/03/2019




ئه‌م بابه‌ته 153 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌