ناوچەی شاراوەی گەشتوگوزاریی چیای قەندیل و زێڕنەكێو

گەشتوگوزار دیاردەیەكی ئابوری وكۆمەڵایەتی و شارەستانیە، كەلەسەردەمی ئەمڕۆدا گەشەی بەرچاوەی بەخۆیەوە بینیوە، بەجۆرێك بەهۆی گرینگی لەلایەنی ئابوریەوە ناسراوە بەپیشەسازی گەشتوگوزرا (Tourism Industry).

لە تێڕوانینی پسپۆڕانی ئابوری گەشتوگوزار كەرتێكی ئابوری بەرهەمدارە كە ڕۆڵێكی كاریگەری هەیە لە زیادكردنی داهاتی نەتەوەی و باشكردنی تەرازی پارەدان و ڕاكێشانی دراوی بیانی، هەروەها بەگەڕخستی دەستی كار، ئامانجی سەرەكی بەدیهێنانی پەرەپێدانی ئابورییە. واتە چالاكی گەشتوگوزاری بەشێوەی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەخۆ كاریگەری لەسەر هەندێك گۆڕاوی ئابوری نیشتیمانی وڵاتان و هەرێمەكان دەكات، لەوانە (وەبەرهێنانی دەرامەتی بەردەست، تەرازوی پارەدان، پێكهێنانی داهاتی نەتەوەی، دووبارە دابەشكردنەوەی داهاتەكان لەنێوان هەرێمەكان، البنی التحتیە، ڕەخساندنی هەلی كار وكەمكردنەوەی بێكاری، هێنانی سەرمایەی بیانی و وەبەرهێنەران، كاریگەری لەسەر چالاكیە ئابوریەكانی تر)، لەبەرئەوە گەشتوگوزار یەكێكە چالاكیە ئابوریە گرینگەكان.

ڕۆڵێكی ئەوتۆی لە داهاتی نیشتیمانی نییە
هەرچەندە هەرێمی كوردستان بە شێوەیەكی گشتی خاوەنی چەندین بنەمایی سروشتی و مرۆیی گەشتوزاری گرنگە، بەشێوەیەك بێوێنەیە لەسەر ئاستی ناوچەكە، بەڵام تا ئێستا كەرتی گەشتوگوزار نەبووە بە كەرتێكی ئابوری گرنگ و ڕۆڵێكی ئەوتۆی لە داهاتی نیشتیمانی نییە، بگرە هەتا ئێستاش هەرێمی كوردستان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی ناوچەیەكی گەشتوگوزاری شاراوەیە، ساڵانە كەمترین گەشتیاری بیانی (بەتایبەت لە وڵاتی ئەوروپا) ڕووی تێدەكەن، ئەمەش بە هۆی بوونی چەند گیروگرفت و ئاستەنگ لەبەردەم ئەم كەرتە ئابورییە گرنگە، كە بەشێكی زۆری ئەو گیرەگرفتانە پەیوەندیدارە بە لایەنی پەیوەندیدار لە حكومەتی هەرێم، بەشێكی تریشی پەیوەندیدارە بە خودی هاوڵاتیان، كە ئەوە بابەتی ئێمە نییە دەكرێت لە دەرفەت و كاتێكی تر باسی بكەین .
لێرەدا دەمانەوێت لایەنی پەیوەندیدار و خوێنەر ئاشنا بكەین بەهەردوو ناوچەی شاراوەی گەشتوگوزاری زنجیرە چیای قەندیل و زێڕنەكێو لەسنوری قەزای پشدەر – پارێزگای سلێمانی، كە دوو ناوچەی جیاواز و لەیەك دبڕاون، بەڵام بەیەكەوە باسیان دەكەین، چونكە دوو ناوچەی نزیكن لەیەكەوە دۆڵی شەهیدان جیایان دەكاتەوە، هەروەها هەردوو ناوچەكە تاڕادەیەكی زۆر لەڕووی تایبەتمەندیە سروشتیەكانەوە لەیەكەوە نزیكن، سەبارەت بە چیای قەندیل زنجیرچیایەكی فراوان و دڵگیرە ڕووبەرەكەی (260,8كم2)، لەباكوری خۆرئاوا بۆ باكوری خۆرهەڵات لەسنوری ناحیەی سەنگەسەر و ژاراوە درێژدەبێتەوە، بەڵام چیای زێڕنەكێو دەكەوێتە باكوری خۆرئاوی قەزای پشدەر و ناحیەی سەنگەسەر، ڕووبەرەكەی (130,7كم2)یە، ئەم دوو ناوچەیە دەكرێت سوودی لێببینرێت بۆ بنیاتنانی چەندین پڕۆژەی گەشتیاری گرنگ و بكرێتە دووناوچەی نمونەی گەشتوگوزاری لەسەر ئاستی عێڕاق و هەرێمی كوردستان و ڕۆڵی بەچاوی هەبێت لەبوژانەوەی كەرتی گەشتیاری لە هەرێمی كوردستان، ئەمەش بەهۆی بوونی ئەم تایبەتمەندیانەی خوارەوە:
1-شوێنێكی جوگرافی گرینگیان هەیە لەلایەنی گەشتوگوزارەوە، چونكە هاوسنورە لەگەڵ كۆماری ئیسلامی ئێران و نزیكە لەمەرزی نێودەوڵەتی حاجی ئۆمەران لەپارێزگای هەولێر و مەرزی نیمچە فەرمی (كێلێ‌) بەقەزای پشدەر، كەدەكرێت ڕۆڵی گەورەی هەبێت لەڕاكێشانی گەشتیارانی بیانی، هەروەها پارێزگای سلێمانی و هەولێر بەیەكەوە دەبەستێت، لەچەندین مەڵبەندی كۆبونەوەی دانیشتوان نزیكە لەوانە شارەكانی (قەڵادزێ‌، ڕانیە، چۆمان، سۆران، كۆیە، دووكان و چەندین شارۆچكەی تر)، هەروەها بەڕێگەیەك كە بەناوەڕاستی هەردوو ناوچەدا تێدەپەڕێت بە ڕێگەی ستراتیجی هامڵتۆن دەبەسترێتەوە(*).
2- لەڕووی پێكهاتەی جیۆلۆجی و بەرزی و نزمی جیاوازە لەناوچەیەكەوە بۆ ناوچەیەكی تر، بەرزی لەنێوان (800-3412) م.ل.د، كە ئەمە بووەتە هۆی درووستبوونی چەندین دیاردەی جیۆمۆرفۆلۆجی جیاواز و ناوازە، دەتوانرێت سوودیان لێببینرێت لەتێركردنی ئاروەزە جۆراوجۆرەكانی گەشتیاران، هەروەها گونجاوە ئەنجامدانی هەندێك چالاكی وەرزشی وەك هەڵگەڕان بەسەر چیادا و دروستكردنی تەلەفریك، هەروەهادەكرێت سوود لەباڵۆن و فرۆكەی تایبەت ببینرێت بۆ گواستنەوەی گەشتیاران چونكە ناوچەیەكی سەخست و ئاڵۆزە و فراوانە، گەشتیار ناتوانێت سەرجەم دیمەنە سروشتیەكان ببینێت.
3- جیاوازی بەرزی و نزمی بۆتە هۆی دروستبوونی ئاووهەوای جیاواز، كەتاكو لەباشور بەرەو باكور بڕۆین ئاووهەواكەی سەختردەبێت تا دەگاتە هێڵی بەفری هەمیشەی، ئەمەش دەفەت دەڕخسێنێت بۆ ئەنجامدانی چالاكی گەشتوگوزاری جیاواز، وەك گەشتوگوزاری كەژی هاوین بەهۆی فێنكی ئاووهەواكە، هەروەها ئەنجامدانی چالاكی زستانە وەك گەڕان وخلیسكان لەسەر بەفر.
4- دوو ناوچەی دەوڵەمەندن بەدەرامەتە ئاویەكان، لەوانە بڕێكی زۆری بەفر و بارانی لێدەبارێت، هەروەها چەند ڕووبارێكی هەمیشەی و وەرزی سازگار لێیانەوە سەرچاوە دەگرێت، لەوانە (ڕوباری قەندیل، ڕووباری شەهیدان، چەمی بەستەستێن، ڕووباری گردەئێستر…هتد) كە لەڕووی بڕی و جۆریەوە گونجاون بۆ چەندین چالاكی گەشتوگوزاری، هەروەها نزیكەی (300) سەرچاوە و كانی سازگار و دڵگیر لە خۆی دەگرێت، جگە لەوەی دوو ناوچە پێشنیاركراوە بۆ دروستكردنی بەنداو لەنزیكی ئەم دوو ناوچەیە، دەكرێت سوددی لێوەربیگرێت لە ئەنجامدانی چەندین چالاكی گەشتوگوزاریی پەیوەست بەسەرچاوە ئاوییەكان.
5- یەكێكە لەدەوڵەمەنترین شوێنەكان بەڕووەكی سروشتی جیاواز وەك (دارستان، گژوگیا، ڕووەكی دڕكاوی، ڕووەكی نیمچە ئەڵپی) لەناوچەی لێكۆڵینەوە. كەجگە لەوەی دیمەنێكی جوان دڵڕفێن دروستدەكان، هەروەها دەتوانرێت بۆ چەندین مەبەستی گەشتوگوزاری سوودی لێببینرێت.
6- دروستبوونی ژینگەی سروشتی جیاواز بەهۆی جیاوازی تۆبۆگرافی و ئاووهەوا، هەروەها دەوڵەمەندی بەڕووەكی سرووشتی و دەرامەتی ئاوی جۆراوجۆر، بووەتەهۆی دەوڵەمەندی ئەم ناوچانە بەچەندین جۆر ئاژەڵ و باڵندەی كێوی، كە یەكێكە لەو تایبەتمەندیانەی ئەم ناوچانە جیادەكاتەوە لەناوچەكانی تر، لەبەر ئەم هۆكارانەی باسكرا دەتوانین بڵێین دووناوچەی گونجاوە بۆ دروستكردنی پارێزراوی سروشتی و ناشناڵ پارك (ئەگەر بەراوردنی ئەم ناوچەیە بكەین بە چیایی هەڵگورد – سەكران كە ناشناڵ پاركی هەڵگورد سەكرانی تیادا بنیات نراوە، دەتوانین بڵێین زۆر گونجاوترە بۆ دروستكردنی ناشناڵ پارك و پارێزراوی سروشتی)، بەتایبەت چیای زێڕنەكێو، چونكە جگە لەگونجاوی لەڕووی سروشتیەوە، هیچ سەنتەرێكی نیشتەجێبوونی دانیشتوانی لێنییە، كە ئەمەش یەكێكە لەمەرجەكانی دروستكردنی پارێزراوی سروشتی.

لەڕووی مه‌ڕداریشەوە
جگە لەم خاڵانەی باسكرا، لەڕووی مه‌ڕداریشەوە چەند تایبەتمەندیەك وایكردووە ببێتە ناوچەیەكی گرینگ لەڕووی گەشتوگوزار:
1- بوونی شوانكارەكان و هاوارگەی مەڕداران لەوەرزی هاوین لەم ناوچانە، دەبێتە جێی سەرنجی گەشتیاران، چوونكە بوونی ڕەشماڵ و ئەو كەرستانەی بەكاری دێنن مۆركی كوردەواریان لەدەست نەداوە، هەروەها دەتوانرێت سوود لەو بەرهەمە ئاژەڵیانە وەربگیرێت لە دابینكردی پێداویستی گەشتیاران.
2- ناوچەیەكی دەوڵەمەندە لەڕووی بەربوومی كشتوكاڵی وەك (تەماتە، خەیار، بوونی میوەی جۆراوجۆر) لەوەرزی هاوین، كەدەكرێت لەپڕكردنەوەی پێداویستی گەشتیاران سوودیان لێببینرێت.
3- چەندین پێگەی مێژووی و شوێنەواری و مەزارگەی ئایینی جۆراوجۆر لەخۆی دەگرێت، كە دەكرێت وەك یەكێك لە بنەما مرۆییەكانی گەشتوزار سوودی لێ‌ ببینرێت لە بوژانەوە و پەرەپێدانی كەرتی گەشتیاری لەهەرێمی كوردستان.
لەگەڵ فەراهەمبوونی ئەم بنەما گەشتوزاریە گرنگانە لە چیایی قەندیل و زێڕنەكێو، بەڵام نەبوونی ئاسنكارییە خزمەتگوزارییە گەشتوگوزارییەكان و خراپی سەرخان و ژێرخانی ئابوری ناوچەكە، لەوانە: نەبوون یان خراپی ڕێگاوبان و نەبوونی پڕۆژەی ئاو و كارەبا، خراپی هۆكارەكانی پەیوەندی كردن وەك مۆبایل و ئینتەرنێت، نەبوونی شوێنی حەوانەوەی گەشتیاران، لاوازی ڕاگەیاندنی گەشتیوگوزاری، سەرەڕای هەموو ئەمانە خراپی بارودۆخی ئەمنی ناوچەكە ئەمەش بە هۆی بوونی هێزەكانی پەكەكە لە ناوچەكە كە بووەتە بیانوو بۆ دەوڵەتی ئێران و توركیا بۆ بۆردوومانكردنی بەردەوام لە ڕێگەی فڕۆكەو تۆببارانەوە، هەموو ئەم گرفت و بەربەستانە و چەندین گیروگرفتی تر وایكردووە، ئەم ناوچە گەشتوگوزارییە گرنگە نەبێتە ناوچەیەكی گەشتوگوزاری كارا و كاریگەر، كە تا ئێستا نەوەك لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەڵكو لەسەر ئاستی هەرێمی كوردستانیش ناوچەیەكی شاراوەی گەشتوگوزارییە كەمترین گەشتیار زانیاری لەبارەیەوە هەیە، ئەمەش وایكردووە كەمترین گەشتیار ڕووی تێبكات.
دابەشبوونی جوگرافی ناوچە گەشتوگوزاریەكان و ناوچەی گەشتوگوزاری شاراوەكان لەقەزای پشدەر

سەرچاوە: كاری توێژەر بەبەكارهێنانی بەرنامەی (ArcGIS Arc Map V.10.3 ) پشت بەست بە:
1- حكومە اقلیم كوردستان – العراق، وزارە البلدیات و السیاحە، الهیە العامە للسیاحە، الخارگە السیاحیە لاقلیم كوردستان، 2015.
2- سەردانی ڕاستەوخۆی توێژەر بۆ سەرجەم ناوچە گەشتوگوزاریەكانی قەزای پشدەر لەبەرواری (21/3 – 15/5/2016).

AM:02:13:25/02/2019




ئه‌م بابه‌ته 215 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌