نەوت چەكێكی دوو سەرە،بۆ ژیان و بۆ مردن

ئەگەر پرسیار ئەوەبێت نەوت نیعمەتە یان نەگبەتی بۆ خەڵك؟ رەنگە هەركەس لای خۆیەوە یەكسەرە و بێ دوو دڵی بڵێ: نەوت هەر نەگبەتی بووەو راستیش دەكات. بەڵام بۆچی بووەتە نەگبەتی؟ پەیوەندیی بە كێ و بە چییەوە هەیە؟ هۆكارەكان ناوخۆیین یان دەرەكی؟ یان هەردووكیان؟

هەڵەی مێژوو لە پێناو نەوت
یەكێك لەو هەڵە كوشندە و مێژووییانەی لە عیراقدا ئەنجامدراوە، ئەو نەگبەتییەیە كە ناویان ناوە شۆڕشی 14ی تەممووزی 1958. ئەوەی روویدا وەكو ئەوە لێكدرایەوە گوایە ئیمپریالیزم بەدەر نراوە لە وڵات و پاشانیش ئەوەی بە ناوی خۆماڵیكردنی نەوتەوە ئەنجام دەدرێت درێژكراوەی هەمان هەڵەیە.
بە ناوی خۆماڵیكردنی نەوتەوە ئینگلیزەكان كە بەرهەمهێنی نەوتی عیراق بوون، كرانە دەرەوە، پاشان بە پارە و خەرجییەكی زۆرەوە پسپۆڕی بێگانە هێندرانەوە بۆ بەرهەمێنانی نەوت. ئەمە نەك خۆماڵیكردن نەبوو، بەڵكو گۆڕینی بێگانە بووە بە بێگانە. كاری راست ئەوە بوو لە كاتێكدا كە ئێمە نەماندەتوانی لە رووی تەكنیكی و تەكنەلۆژیاوە كارەكە بكەین، رێككەوتن لەگەڵ ئینگلیزدا بكرێت كە خۆیان نەوتەكە بەرهەم بهێنن و گەشەی پێبدەن و بیفرۆشن، لە بەرامبەر ئەمەدا بەشێكی دیاریكراویان هەبێت. ئەوكات باشتر كاریان دەكرد‌و باشتر گەشەیان بەو بوارە دەدا، دەبوون بە پشتیوانێكی سیاسیی بەهێزیش بۆ وڵات و ئارامی و ئاساییشیان بۆ دابین دەكرد، نەك هێنانی چەند كۆمپانیایەك كە هیچ كات لەو ئاستەدا كاریان نەدەكرد كە دەبوو بیكەن و نەك بە ناوی شارەزاو پسپۆڕەوە بێگانە بە بێگانە بگۆڕین.
جگەلەوەش، هەر لەدوای هاتنە سەركاری بەعسییەكان نەوت وەكو سەرچاوەی سەرەكی بەهێزكردنی سوپا بۆ جینۆسایدكردنی كورد و شەڕی وڵاتانی دراوسێ و سەركوتكردنی گەل بەكارهێنرا. بەمجۆرە نەوت كە دەكرا نیعمەت بێت، بوو بە نەگبەتی بۆ خەڵك و لە جیاتی ئەوەی مایەی خێربێت، بووە مایەی شەڕو ماڵوێرانی.

تاڵانكردنی نەوت
ئەوەی ئاشكرایە ئەوەیە كە نەوت بۆ گەل نەگبەتی بووەو تائێستاش هەر وەكو نەگبەتییەك هۆكاری ماڵوێرانیی خەڵكی عیراقە، بەڵام بۆ بەشێكی زۆر لەوانەی لە دەسەڵاتدان وەكو نیعمەتی شەخسی و بنەماڵەیی دەستی بۆ براوە. دوای دامەزراندنی سیستەمی تازە لە عیراقدا، هەم لە هەرێمی كوردستان و هەم لە باقی عیراقیش، نەوت لە بری ئەوەی سەرچاوەیەكی گرنگی ژیان و پێشكەوتنی وڵات بێت، هۆكاری سەرئێشە و گرفتی گەورەیەو بووەتە مایەی نەبوونی سەقامگیریی چ لە هەرێمی كوردستان و چ لە ناوەڕاست و باشووری عیراقیشدا.
ئێستا زۆر لە بەرپرسانی گەورە لە عیراق و لە هەرێمی كوردستاندا تا گەردنیان لە بازاڕی نەوت نوقم بووە، بەشێوەیەكی ناڕەوا داهاتەكەی دەبەن، هەر ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی دەوڵەمەندی گەورە دروست ببێ بەبێ ئەوەی ئەو دەوڵەمەندانە هیچ بنەمایەكی سەرمایەداریی و گەشەی ئابوورییان هەبێ و قۆناغەكانی دەوڵەمەندبوونیان بڕیبێت و بیر و بازوویان رۆڵی سروشتیانەی بینیبێت بۆ ئەو دەوڵەمەندبوونە.
ئەوەی لە ئارادایە بە تاڵانبردنی نەوتە و تاڵانكارییەكەش لە رێی بە خراپ كەڵك وەرگرتنە لە پلەو پۆستە سیاسی و ئیدارییەكان. ئەمەش بەهۆی نەبوونی مەركەزیەتێكی ئەوتۆ و بەهێزە كە رێگربێت لە بەشێكی زۆر لەوانەی گەندەڵیی بە بازاڕی نەوتەوە دەكەن، مەركەزییەتێك كە نەهێڵێت نەوت ببێتە مایەی خۆ دەوڵەمەندكردنی ناڕەوای هەندێك كەس و گروپ. مەركەزییەتێك كە رێگە لەم تاڵانكارییە بگرێت و لەجیاتی ئەوەی پارە زۆرو زەوەندەكەی نەوت بچێتە باخەڵی چەند كەس و بنەماڵەیەكەوە، بۆ پۆشتەو پەرداخكردنی وڵات و پێشخستنی كۆمەڵگەو چارەسەركردنی كێشەی نەدارو نەبووەكان و كەسوكاری شەهیدان و ئاوەدانكردنەوەی ئەو دێهات و شارانە بە كاربهێنرێت كە رۆژگاری پێشوو هەر بەپارەی نەوتەكە لەلایەن حكومەتە دیكتاتۆرەكانەوە وێران كراون.

تەراتێنی بێگانەكان بۆ نەوت
هەروەك چۆن نەوت نەبووەتە مایەی سەقامگیری لە ناوەوەی وڵات، نەبووەتە هۆی سەقامگیریی پەیوەندییە هەرێمایەتیەكانیش. نەوت لە عیراقدا دانەی داوبووە بۆ راكێشانی وڵاتانی زل و هەرێمایەتی بۆ دەستوەردان لە كاروباری عیراق بە هەرێمی كوردستانیشەوە. هۆكار بووە لە تێكچوونی پەیوەندییە هەرێمایەتییەكان و بەریەككەوتنی بەرژەوەندییەكانی وڵاتان، بەشێكی هۆی ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی خاوەندارێتییەكی یاسایی بەهێز، بەتایبەتی دەرنەچوونی یاسای نەوت و غاز لە عیراق وایكردووە مەیدانێك دروست ببێت كە كۆمپانیاكانی وڵاتە زلەكان و وڵاتانی تر بەو جۆرەی خۆیان دەیانەوێ تەراتێنی تێدا بكەن. هەڵبەتە ناكرێ ناڕازیبن لەسەر هاتنی ئەو كۆمپانیا گەورانەی نەوت، بەڵام ناشكرێت رێگە بدرێت كە وڵاتانی هەرێمی و وڵاتە زلهێزەكان دەستكاریی لە وردەكارییەكانی شێوەی پیادەكردمی دەسەڵات بكەن لە هەرێمی كوردستان و عیراق و فۆڕمی حكومدارییەكەی دیاریی بكەن، بە شێوەیەك كە سەربەخۆیی وڵات و سەربەخۆیی بڕیار وەرگرتنی سیاسی و ئابووریی لە وڵاتەكەماندا لە دەست خۆماندا نەمێنێت.
ئەو تەراتێن و دەستێوەردانەی هەیە سەرئێشەیەكی ترە بۆ وڵات. جگەلەوەش بەریەككەوتنی بەرژەوەندیی ئابووریی وڵاتان كە زۆرجار لە ریشەوە پەیوەندیی بە مەسەلەكانی پەیوەندیدار بە نەوتەوە هەیە، رەنگدانەوەی راستەوخۆی بەسەر عیراق و هەرێمی كوردستانیشدا هەیە. ئێستا سەرنەكەوتنی رێككەوتنی وڵاتانی (5+1) و جارێكی تر بڕیاری گەمارۆدانی ئێران لەلایەن ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاوە، كاری كردووەتە سەر عیراق و هەرێمی كوردستانیش، چونكە ئێران وەكو وڵاتانێكی دراوسێ كە (1200) كیلۆمەتر سنووری هەیە لەگەڵ عیراق و (500) كیلۆمەتری سنوورەكەی لەگەڵ هەرێمی كوردستاندایە، ئەمە بووەتە هۆی ئەوەی چاودێریی بخرێتە سەر زۆر چالاكی بازرگانیی لە سنوورەكانی عیراق و ئێران كە پێشتر ئەو سنوورانە یەكێك لە سەرچاوە گرنگەكانی ژیانی خەڵك بووە،
ئێستا هەمیشە جەخت لەسەر ئەوە دەكرێتەوە كە نابێت بازرگانی لەگەڵ ئەو وڵاتانەدا بكرێت كە گەمارۆی ئابوورییان لەسەرە. ئەگەر دۆلار لە ئاڵووێرەكەدا هەبێ.

نەوت لە دەستووردا
مادەی (111) و (112)ی دەستووری عیراق تایبەتن بە نەوت و گرنگیی زۆریان هەیە بۆ هەرێمی كوردستان. لە مادەی (111)دا دەڵێت: نەوت و گاز موڵكی هەموو عیراقییەكانن لە هەموو هەرێمەكان و پارێزگاكان. لە مادەی (112) شدا بە دوو خاڵ چۆنێتی مامەڵەپێوەكردنی نەوت و گاز دیاری دەكات.
خاڵی یەكەم: حكومەتی فیدراڵ ئیدارەی نەوت و گازی بەرهەمهاتوو دەكدات لە كێڵگەكانی ئێستا لەگەڵ حكومەتی هەرێمەكان و پارێزگا بەرهەمهێنەكان، دابەشكردن و داهاتەكەشی بە شێوەیەكی دادگەرانە دەبێ كە بگونجێ لەگەڵ دابەشبوونی دانیشتووان لە تەواوی وڵات، لەگەڵ دیاریكردنی بەشێك لە داهاتەكە بۆ ماوەیەكی دیاریكراو بۆ هەرێمە زیانلێكەوتووەكان كە لێی بێبەشكرابوون لەلایەن رژێمی پێشوو، دوای ئەمەش نەشونماپێدانی هاوسەنگ بۆ ناوچە جیاوازەكانی وڵات، ئەمەش بە یاسا رێك دەخرێت.
خاڵی دووەم: حكومەتی فیدراڵ و حكومەتی هەرێمەكان و پارێزگا بەرهەمهێنەكانی نەوت پێكەوە سیاسەتە ستراتیژییەكانی پێویست بۆ سامانەكانی نەوت و گاز دیاری دەكەن، بۆ بەرژەوەندیی باڵای گەلی عیراق، لەسەر بنچینەی هاوچەرخترین تەكنۆلۆژیای بازاڕ و هاندانی وەبەرهێنان.
بە گوێرەی خاڵی یەكەم هەرێمی كوردستان مافی ئەوەی هەیە ساڵانە بەشە بودجەیەكی تایبەتی بۆ دیاری بكرێت بۆ قەرەبووی ئەو زیانانەی بە هۆی رژێمی پێشووەوە لێی كەوتوون. لەساڵی 1961-ەوە شوێنی زۆر لە كوردستان ناوچەی موحەڕەمە بوون، نە مەكتەب و نە بنكەی تەندروستی و نە رێگاوبان و نە هیچ خزمەتگوزارییەكی لێ نەبووە، بۆیە دەبێ هەرێمی كوردستان لەسەر ئەم بنەما دەستوورییە داواو پێداگیری هەبێ بۆ قەرەبووكردنەوەی ئەو زیانانە. ئەگەر باس لە گەشەپێدانی هاوسەنگە ئەو ناوچانە 57 ساڵە بێ بەشن و زیانیان لێ كەوتووە، بۆیە پێویستە بۆ ئەم بوارە بودجەیەكی قەبە دابندرێت.
بەپێی خاڵی دووەم ئەو كێڵگە نەوتیانەی لە پێش دەرچوونی دەستوور هەبوون لەلایەن حكومەتی فیدراڵەوە ئیدارە دەدرێن بە بەشداریی حكومەتی هەرێم و پارێزگاكانی بەرهەمهێنەوە. بەڵام دەربارەی كێڵگە نەوتییە نوێیەكان هیچ مادە و خاڵێك لە دەستوور نییە و هیچ یاسایەكیشی بۆ دەرنەچووە، بۆیە ئەو كێڵگە نەوتییانەی لە سنووری دەسەڵاتی هەرێمی كوردستان لە دوای دەرچوونی دەستوورەوە دۆزراونەتەوە، دەكەونە چوارچێوەی كۆنترۆڵی دەسەڵاتی هەرێمەوە. پشت ئەستوور بە ماددەی (115)ی دەستوور كە دەڵێت: هەموو ئەوانەی لە دەقدا نییە وەكو تایبەتمەندییە (حصری)یەكانی دەسەڵاتەكانی فیدراڵ، دەبێتە دەسەڵاتی هەرێمەكان و پارێزگا پەیوەست نەبوو بە هەرێمەكانەوە، دەسەڵاتە هاوبەشەكانیش لە نێوان حكومەتی فیدراڵ و حكومەتی هەرێمەكان ئەولەویەت بۆ یاساكانی هەرێمەكان و پارێزگا پەیوەست نەبوو بە هەرێمەكان دەبێت لە كاتی ناكۆكی لە نێوانیاندا. لەسەر ئەم بنەما دەستوورییە هەرێمی كوردستان لە مامەڵەكردن بە كێڵگە نەوتییەكان و بەرهەمهێنانی نەوتەوە دەسەڵاتی تەواوی هەیە.
لە پاڵ ئەمەدا بە هەمان شێوە شتێكی تری گرنگ بۆ هەرێمی كوردستان ئەوەیە كە رەسمكردنی سیاسەتی ستراتیژیی لە پەیوەندیی بە نەوت و گاز دەبێ حكومەتی فیدراڵ و حكومەتی هەرێمی كوردستان (پێكەوە) دیاریی بكەن. لە دەقە عەرەبیەكەی دەستووردا وشەی (معا) بە كار براوەو هەر ئەم (معا)ەش بووەتە كێشەیەكی گەورە بۆ لایەنە عیراقییە فراوانخوازەكان، بەڵام هەر ئەم وشەیە بووەتە پاڵپشت بۆ هەرێمی كوردستان.

ئەو رەشنووسەی ئیمزای لەسەر كرا
لە ساڵی 2007 پڕۆژە یاسای نەوت و گازی عیراق لە هەرێمی كوردستاندا ئامادەكراو پاشان لەگەڵ لایەنە عیراقییەكان ئیمزایان لەسەر رەشنووسی یاساكە كرد. دوای ئەوە رەوانەی ئەنجوومەنی شورای عیراق كرا بۆئەوەی داڕشتنەوەی بۆ بكات، كەچی ئەنجومەنی شورا لە جیاتی داڕشتنەوەی، بە تەواوی ناوەڕۆكەكەیان گۆڕی و ئەمەش وایكرد لایەنی كوردی ئیمزا لەسەر ئەوە نەكات كە وەكو پڕۆژە یاسا بچێتە ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق. لایەنی عیراقییش دانی بەوەدا نا كە گۆڕنكاریی تێدا كراوە، بۆیە هەردوولا بڕیاریاندا بە رێككەوتننامەیەكی جێنتڵمان چارەسەرێكی كاتی و سیاسییان بۆ مەسەلەكە دیاریكرد، تا ئەوكاتەی سەرژمێریی دانیشتووان دەكرێ و یاسای نەوت و گاز دەردەچێ.
بەپێی ئەو رێككەوتننامەیە كورد لە بیرە نەوتە نوێیەكان دەستی كراوەو ئازادە بەپێی پێویستییەكانی خۆی نەوت بفرۆشێت. لەسەر ئەم بنەمایەیە كە كورد مامەڵە بە نەوت و بەرهەمهێنانییەوە دەكات. ئەمە رێككەوتننامەیەكی سیاسییە و لەو سەردەمەی (د. ئەیاد عەلاوی) سەرۆك وەزیران بوو، ئیمزا كرا.
عیراق هەرچەندە بە كردەوەكانی پیشانمانی دەدات كە پەشیمانە لەم رێككەوتننامەیە، كەچی پەلە ناكات لە دەركردنی یاسای نەوت و گاز و سەرژمێریی دانیشتووان. ئەم رێكەوتننامەیە لە نەبوونی ئەو یاسایەیە بووتە بنەمای كار پێوەكردن. ئەو رێژەی (17%)ی هەیە لەوێوە هاتووە كە بدرێت بە هەرێمی كوردستان تا ئەوكاتەی سەرژمێریی دەكرێ و یاساكە دەردەچێ.

ئێمە خەڵك و خاكی كەركوكمان دەوێت نەك تەنها نەوتەكەی 
ئێمە لە كەركوك و لە ناوچەكانی تریش پێویستمان بە خاك و خەڵكەكەیەتی، نەك تەنها نەوتەكەی. ئەوە بیركردنەوەی ئێمەیە لە یەكێتی نیشتیمانی كوردستان. كاتێك خەڵك لە كەركوك دەنگ بە یەكێتی دەدات، چونكە یەكێتی خەڵكەكەو خاكەكەی دەوێ، نەك تەنها نەوتەكەی دەوێ.
لە ناوخۆی هەرێمی كوردستان و لە عیراقدا چاویان بڕیوەتە كەركوك بۆ نەوتەكەی، لە وڵاتانی دراوسێوە چاویان بڕیوەتە كەركوك بۆ نەوتەكەی، تەنانەت وڵاتە زلهێزەكانیش چاویان لەسەر كەركوكە. هەموو دنیا دەزانێ كە هەم عیراق و هەم هەندێ لە وڵاتانی هەرێمی، خەریكی ئەوەن دیموگرافیای كەركوك بگۆڕن، بە هێز، بە پارە، بە گوشار و بە رێگەی جیاواز، ئەم هەوڵە دەدەن، بەڵام تا ئەم ساتەوەختەش لەگەڵ ئەم هەموو هەوڵی گۆڕینی دیمۆگرافیەشدا زۆرینەی شارەكە هەر كوردن.
ئەو گوشارەی بەردەوام لەسەر كەركوك هەبووە بە هۆی نەوتەكەوەیە، لەبەرئەوەی پێیان وایە نەوتی كەركوك دەبێتە بنەمایەكی بەهێزی ئابووریی بۆ جیابوونەوەی هەرێمی كوردستان لە عیراق، بەڵام لە راستیدا ئەگەر خەڵكی كوردستان لە چوارچێوەی عیراقدا ژیانێكی یەكسان و خۆشگوزەرانی بۆ فەراهەم بكرێ، ئەگەر دەستوور و یاساكان بە شێوەیەكی باش جێبەجێ بكرێن، ئەگەر مامەڵەی یەكسان و دادپەروەرانە بكرێ و خەڵك ئابووریی و ئاساییشێكی تەواوی هەبێت، بیركردنەوە لە جیابوونەوەو دروستكردنی وڵاتۆچكەی بچووك كە زۆر بە ئاسانی قابیلی كۆنترۆڵكردن و لەناوچوونە، كورد بۆچییەتی؟ ئێستا رۆژگاری دەوڵەتی بچووك نەماوە، ئەوروپا وەكو نموونەیەك لەبەرچاو بگرین، جاران هەر لایەك لە هەوڵی ئەوە دابوو دەوڵەتۆچكەیەكی هەبێ، پاشان هەمووان لەوە تێگەیشتن ئەوە سوود بە هیچ لایەكیان ناگەیەنێت و هاتنە سەر ئەوەی یەكێتی ئەوروپا دروست بكەن. لەبەرئەوە مانەوەی كوردستان و عیراق بە یەكێتی و یەكگرتوویی، ئەگەر لەو بەیەكەوەییەدا ئاساییش و ئازادیی و خۆشگوزەرانی بۆ هەمووان فەراهەم بكرێت، زۆر باشترە لەهەر بژاردەیەكی تر.
شانشینی بەریتانیا لەم ساڵانەی دواییدا لە رێی گشتپرسییەكەوە بڕیاری دەرچوونی دا لە یەكێتی ئەوروپا، بەڵام لە ئەنجامدا تووشی كێشەی زۆر بوونەتەوە، بە تایبەت لە بواری ئابووریدا و پەشیمانن لەو هەنگاوەی ناویانە. ئەمە دەبێ وامان لێبكات تێگەیشتنمان فراوان و قووڵتر بێ بۆ مەسەلەی پێكەوەیی.


AM:04:37:22/10/2018




ئه‌م بابه‌ته 225 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌