ستراتیژییەتی پەرەپێدانی كەرتی تایبەت


ماوە ماوە قسە لەبارەی ستراتیژییەتێكی نوێ دەكرێ سەبارەت بە گواستنەوە بەرەو ئابووری بازاڕ و گرنگیپێدانی ئەو ئەولەویەتانەی پێویستن بۆ تەوەری ئابووری لە كوردستان و عێراق، جەختیش لەسەر ئەو هەنگاوانە دەكرێتەوە كە گرنگن بۆ دروستكردنی ستراتیژییەتێك، بەمەبەستی گەشەپێدانی ئابووری و پاڵپشتیكردنی كەرتی تایبەت، بۆ ئەوەی كەرتی تایبەت ڕۆڵی خۆی لە بەشداریكردنی گەشەی ئابووری وڵات و جۆراوجۆركردنی سەرچاوەكانی بودجە ببینێ، بەبێ ئەوەی بەشێوەیەكی سەرەكی پشت بە نەوت ببەستێ.

بەر لە هەموو شتێك پێویستە ئێمە لەسەر وشەی ستراتیژ (stratçgos) بوەستین و ماناكەی بزانین، مانای وشەكە لە چەمكی ئیغریقی (Generalship or Leading an Army)ەوە هاتووە و پەیوەندی بە سەركردەی جەنگەوە هەیە، بە مانای ئەوە دێت كە سەركردەی جەنگ، بەر لە دەست پێ كردنی جەنگەكە پێویستی بە تێڕوانینێكی پتەو هەیە و دەبێ پلان بۆ جەنگەكە دابنێت و هەموو پێداویستییەكانی جەنگەكە ئامادە بكات، بۆ بەدەستهێنانی باشترین ئەنجام.

لە ستراتیژییەتی گەشەی ئابوورییدا، چەمكەكە بەو مانایە وەرگیراوە، كە ڕوانگە و پلانێكی ورد هەبێ و پشت بە زۆرترین داتا و ئاماژەی ئابووری و كۆمەڵایەتی و سیاسی ببەستێ، بەمەبەستی دانانی چوارچێوەیەكی ڕوون بۆ تەحەدییاتەكان و ڕەخساندنی دەرفەتی ئایندەخوازانە و ئاسانكاری بۆ بەدەستهێنانی سەرچاوەكانی داهات و توانای پێویست بۆ بەدەستهێنانی باشترین ئەنجام.

بۆ گفتوگۆ و لێكۆڵینەوە لەو بارودۆخە ئابوورییەی ئێستا وڵاتەكەمان پێیدا تێدەپەڕێت و بەپێی میتۆدی بەرنامەی نوێی حكوومەت، كە دەستەی ڕاوێژكاران لە نووسینگەی سەرۆكی ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق دایانڕشتووە، دەبێ شیكردنەوەیەكی لۆژیكی و زانستی و ئابووری لەبارەی دیارترین ئەو تەوەرانە بكەین، كە لە قۆناغی یەكەمدا تا ساڵی (2017) پێویستییان بە چارەسەركردن هەیە، هەروەها پێویستە ئەوە بخرێتەڕوو كە چی بۆ قۆناغی دووەم (2018-2022) و بۆ قۆناغی سێیەم تا ساڵی (2030) بكرێت؟ كە لەم قۆناغی سێیەمەدا كەرتی تایبەت ئەركی پێشڕەوێتی بازاڕی دەكەوێتە ئەستۆ، بەمەبەستی دروستكردنی سەرەتایەكی گونجاو و تەندروست بۆ گواستنەوە بەرەو میكانیزمەكانی ئابووری بازاڕ.

بۆ جێبەجێكردنی قۆناغی یەكەم، دەبوو حكوومەت ئامادەكاری كردبا لە هەموو بوارەكانی بانكی و پیشەسازی و كشتوكاڵی و خزمەتگوزاریی هاوبەشەكی و هاریكاری لە جێبەجێكردنی ستراتیژییەتەكە. هەروەها ئامادەكاری پێویستی كردبا بۆ دەستپێكردن و پەرەپێدانی ئەو ئامانجانەی دوو قۆناغەكەی دیكەی ئایندە پێویستییانە، ئەمەش بە لەبەرچاوگرتنی چاككردن و پەرەپێدانی پەیكەری پێكهاتەخوازی ئابوورییە ئەلتەرناتیڤەكانی دوای نەوتی لە نموونەی كشتوكاڵ و پیشەسازی و گەشتوگوزار، حكوومەت ئامانجەكانی ئەم ستراتیژییەتە لەمیانەی میتۆدێك بەدی دەهێنێ، كە سێ تەوەری سەرەكی و سێ پایەی پەرەپێدانی هەیە:

پایەی یەكەم: تێگەیشتنی كەرتی تایبەت.
پایەی دووەم: باشكردنی ژینگەی كار.
پایەی سێیەم: بەرنامەی پەرەپێدانی دامەزراوە گچكە و مامناوەندەكان.
هەروەها پەیكەری چوارەمیشی هەیە، ئەویش پەیوەندی بە پەیكەرێتی جێبەجێكردنەوە هەیە و لە ڕێگایەوە ئەو كارانە جێبەجێ دەكرێن كە لە سێ پایەكەی دیكەی پەرەپێدانەوە پلانیان بۆ داڕێژراوە.
 هەروەها دەبوو دامەزراوە جۆرێتییەكان و دامەزراوە تایبەتمەندە حكوومییەكان و هاوبەشە نێودەوڵەتییەكانی دیكە و بانكی نێودەوڵەتی و ئاژانسی ئەمەریكی بۆ گەشەپێدانی نێودەوڵەتی و لەژێر چاودێری ئەنجوومەنی وەزیران، ئەم كارانەیان ئەنجام دابا:

1- دامەزراندنی ئەنجوومەنی باڵا لە ئەنجوومەنی وەزیران بۆ چاودێری و بەدواداچوون و پاڵپشتیكردنی هەموو ڕێوشوێنەكانی جێبەجێكردن و یاسا پەیوەندارەكان، بەمەبەستی چالاككردنی میكانیزمە ڕوون و دیاریكراوەكانی كەرتی گشتی و كەرتی تایبەت لە هەموو قۆناغەكاندا.

2- تەرخانكردنی بڕێكی پێویست و گونجاوی داهاتی نەوت بۆ گەشەی ئابووری و شوێنكەوتنی سیاسەتی جۆراوجۆركردنی سەرچاوەكانی بودجەی جگە لە نەوت. سەرەڕای داڕشتنەوەی پەیكەری ئەو كۆمپانیایانەی بەهاوبەشی كەرتی تایبەت و بەگوێرەی ڕوانگەی ئایندەخوازانە بۆ چارەسەركردنی كێشەی بێكاریی كەڵەكەبوو، كار دەكەن.

3- جێبەجێكردنی سیاسەتی چاكسازی ئابووری و سیاسەتی بانكی لە عێراق، لەژێر ڕۆشنایی ئەو ستراتیژییەتەی پێشنیاركراوە و كاراكردنی یاسای چاكسازی ئابووری و ستراتیژییەتی كەرتەكانی ئابووریی دوای نەوت.

4- پەیڕەوكردنی پلانێكی ڕوون بۆ پەرەپێدانی كەرتی تایبەت، لەمیانەی كردنەوەی دەرگای گفتوگۆی چڕوپڕ لە نێوان كەرتی گەشتی و كەرتی تایبەت و بە ئامادەبوونی لایەنی سێیەمی نێودەوڵەتی. لەم چوارچێوەیەشدا یەكێتیی ژوورەكانی بازرگانی و پیشەسازی كوردستان لە مانگی ئۆكتۆبەری ساڵی (2016) كۆنگرەیەكی گرێ دا، لە ئازاری (2017)ش لەگەڵ نەتەوەیەكگرتووەكان (UNDP) كۆڕبەندێكی ڕێكخست، بەمەبەستی دانانی خاڵ لەسەر پیتەكان و بەدیارخستنی كاریگەرییەكانی تایبەتێتی (الخصخصة) لە هەرێم. پاشان بڕیار و ڕاسپاردەكان درانە حكوومەتی هەرێم بۆ ئەوەی حكوومەتیش لەلایەن خۆیەوە دەستپێشخەری بكات و كۆنگرەیەك ئەنجام بدات، بۆ ڕوونكردنەوەی ڕوانگەی حكوومەت و كەرتی گشتی.

بەخوێندنەوەیەكی وردی بارودۆخی ئێستا و لەكاتێكدا ئێمە لە دەروازەی دەستپێكی قۆناغی دووەمی ئەو ستراتیژییەتەداین كە بڕیارە بۆ پەرەپێدانی كەرتی تایبەت لە وڵاتدا بگیرێتەبەر، كۆمەڵێك كۆسپ و تەگەرە هەن كە كاریگەریی دەخەنە پێش كەرتی تایبەت. لێرەوە پێویستە ئاگادار بین كە بەدڵنیاییەوە كەرتی تایبەت ڕووبەڕووی كۆمەڵێك تەگەرە دەبێتەوە، ئەم تەگەرانەش كۆسپ دەخەنە بەردەم گەشەكردن لەمانە:

نەبوونی ئیڕادەی سیاسی و ستراتیژییەتی زانستیی ئەوتۆ، كە بتوانێ پاڵپشتی كەرتی تایبەت بكات.
میراتێكی كەڵەكەبووی مەركەزییەت و ڕێگریی یاسایی و ڕێكخستن لە بواری ئابووری وڵاتدا.
زەحمەتیی جێبەجێكردنی سیاسەت و یاسا ئەلتەرناتیڤەكان و نەبوون و نائامادەیی دەوڵەت و دامەزراوەكان.
ئەو ڕێگرییانەی ڕووبەڕووی پڕۆسەی پارەداركردنی ناوەخۆ و دەرەكی دەبنەوە.
نەبوونی كولتووری گفتوگۆی جددی لە نێوان كەرتی گشتی و كەرتی تایبەت.
نەبوونی ژینگەی گونجاو بۆ كاری ئازاد، ئەمەش كاریگەرییەكی خراپی لەسەر دروستكردن و پاراستن و پارەداركردنی بازاڕ هەیە.
نەگونجان لەگەڵ سیستەمی بازاڕی جیهانی و هەرێمایەتی، ئەمەش بەهۆی:
لاوازیی ژێرخانی ئابووری پێویست، بۆ بڕیاری سیاسی پەیوەندار بە ئابووری وڵات.
لاوازی ژێرخانی پێویست بۆ گەشەی ئابووری.
لاوازی بەرهەمهێنان لە ئاستی تاك و دامەزراوەكان.
لاوازی ئاستی ئیدارەی نوێ و ئەو توانا مرۆییانەی كە پێویستن.
سنوورداریی بەشداریكردنی كەرتی تایبەت لە كۆی بەرهەمی ناوەخۆ.
زاڵبوونی ئابووریی تاكسەرچاوە و نەبوونی جۆراوجۆرێتی ئابووری.
بە خوێندنەوەی یەكەمی ئەنجامی قەیرانێكی وا ئاڵۆز، دەبێ دان بەوەدا بنێین، كە بەرجەستەكردنی ڕوانگەیەكی نوێی ئابووری بۆ عێراق و هەرێمی كوردستان پێویستە، چونكە ئەم وڵاتە تا ئێستاش دیلی كۆتوبەندەكانی سۆسیالیزمە و حكوومەتە یەك لە دوای یەكەكانی خستووەتە ژێر بەرپرسیارێتی و پابەندییەكی ئەوتۆ كە بەردەوام بودجەكەیان ماندوو كردووە. هەروەها ئەم ڕێژە زۆرەی فەرمانبەرانی حكوومی، پارەیەكی زۆری بودجە دەبەن، بەبێ ئەوەی بەرهەمێكی ئەوتۆیان هەبێ، ئەمەش دەبێتەهۆی بەهەدەردانی زۆر و هەڵاوسانی نەفەقەی گشتی لە بودجەی كارپێكردن. لەوانەیە گەورەترین كێشە كە ڕووبەڕووی پڕۆسەی پارەداركردنی ستراتیژییەتی پێشنیاركراو دەبێتەوە، ئەو ڕێگریبیانە بن كە ڕووبەڕووی پڕۆسەی پارەداركردنی ناوەخۆ و دەرەكی دەبنەوە. لەلایەنی ناوەخۆییەوە تا ئێستاش ئەو بێ متمانەییە ماوە كە بووەتەهۆی قەیرانی دارایی و ئابووری بەهەموو لایەنەكانیانەوە، ئەم بێ متمانەییەش بەگشتی بەسەر بازاڕ و كەرتی تایبەت زاڵە و ڕەنگی داوەتەوە. هەروەها ئەو قەرزە دەرەكییەی عێراق بەدەستییەوە دەناڵێنێ و گەیشتووەتە نزیكەی (120) ملیار دۆلار، ئەمەش وڵات دەخاتە بەردەم هەڵوێستێكی قوڕس بەرامبەر هەر پاڵپشتییەكی دەرەكی بۆ ستراتیژییەتە پێشنیاركراوەكە. ئەمە سەرەڕای ئەو دەرفەت و تەحەدیاتانەی ڕووبەڕووی كۆنگرەی دووبارە بنیاتنانەوەی عێراق دەبنەوە، لەكاتێكدا بەگوێرەی خەمڵاندنەكانی وەزارەتی پلاندانی عێراقی، ئەم وڵاتە پێویستی بە زیاتر لە (88) ملیار دۆلار هەیە.

لە باشترین دۆخیشدا و تەنانەت ئەگەر قەرزی پێویستیش دابین كرا و بڕەپارەیەكی پێویستیش بۆ ئاوەدانكردنەوەی عێراق بەخشرا، ئەوا ماوەی دانەوەی قەرزەكە و ئەو زیادانەی دەخرێنە سەر قەرزەكە، وڵات دەخەنە ژێرباری قەرزێكی زۆر، كە لە چارێگە ترلۆنێك دۆلار زیاترە، بەمەش وڵات ڕووبەڕووی مەترسی دیكە دەبێتەوە، بۆ نموونە بەلایەنی كەمەوە وڵات دەخاتە ژێر ڕاسپاردەی نێودەوڵەتی. جێی باسە كە زۆربەی وەبەرهێنەران و ئەوانەی پارە و قەرز دەبەخشن، لە دوا كۆنگرەی داڤۆس، هۆشداری و مەترسی خۆیان لە بەرامبەر ئەو گەندەڵییە زۆرە دەربڕیوە كە لە عێراق هەیە و كۆسپە لەبەردەم جێبەجێكردنی بەرنامەی ئاوەداكردنەوەی ئەم وڵاتە. جێی سەرسووڕمان نەبوو كە ئەوەی بەسەر كەشوهەوای كۆنگرەی كوەیتیشدا زاڵ بوو، هیواخواستن بوو بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی عێراق، نەك ئیڕادەیەكی ڕاستەقینەی نێودەوڵەتی و پاڵپشتیی ماددیی بۆ ئاوەدانكردنەوەكە. بۆیە حكوومەتی عێراقی بەرپرسیارێتییەكی گەورەی لەسەرە بۆ گرەنتیكردنی چۆنییەتی ئیدارەدانی تەواوی پڕۆسەی ئاوەدانكردنەوەكە بە هاوكاری و هەماهەنگی لە نێوان كەرتی گشتی و كەرتی تایبەت. لەم چوارچێوەیەشدا دەرفەتەكە بۆ كۆمپانیا چاودێرەكانی نێوان هەردوو كەرتەكە (Public-Private Partnership) باش دەبێت، كە ڕەنگە ببێتەهۆی زیادبوونی ڕاستگۆیی لە ئیدارەدانی دارایی و ئابووری بۆ قۆناغی داهاتوو. بەپێچەوانەی ئەمە هەڵەكانی پێشوو دووبارە دەبنەوە، ئەو هەڵانەی بوونەتەهۆی لەدەستدانی متمانەی وەبەرهێنەرانی بیانی و ناوەخۆ. لە ئەنجامی نەبوونی دەوڵەتی دامەزراوەیی، توانای سەركەوتن و سەرنەكەوتن بە پلەی یەكەم پشت بە توانای عێراق و هەرێمی كوردستان دەبەستێت، لە دانانی چوارچێوەیەكی ڕوون بۆ دامەزراوە پێویستەكان، لەپێناوی جێبەجێكردنی قۆناغی دووەم و ئەوەی لە قۆناغی یەكەمی ستراتیژییەتی پەرەپێدانی كەرتی تایبەت جێبەجێ نەكراوە، هەروەها كێشە و كۆسپەكانی بەردەم قۆناغی سێیەم بۆ بابەتێكی دیكە و شیكارییەكی دیكە دەمێنێتەوە.


AM:08:24:30/05/2018




ئه‌م بابه‌ته 348 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌