ئێمه‌ هه‌ر به‌ سروشتی‌ خۆمان ئاومان ده‌پاراست


زۆر له‌ هاوڕێ‌و هاوكاره‌كانم لێ ده‌پرسن، بۆچی‌ ئه‌وه‌نده‌ گرنگی‌ به‌ ئاو ده‌ده‌م، له‌ كاتێكدا ئه‌و هه‌موو جه‌نگ‌و كاره‌ساته‌ مرۆییه‌ چوارده‌وری‌ گرتووین؟ زۆر جار به‌ شێوه‌ی‌ زاره‌كی‌ وه‌ڵامی‌ ئه‌و پرسیاره‌م ده‌دایه‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ چیرۆكی‌ من له‌گه‌ڵ ئاو كه‌ له‌ راستیدا چیرۆكی‌ یه‌ك ملیار مرۆڤیشه‌ كه‌ خۆی‌ له‌گه‌ڵ تینوێتیدا ده‌گونجێنێت، په‌یوه‌ندی‌ راسته‌وخۆی‌ به‌ سروشتی‌ مرۆڤه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ تایبه‌ت له‌ په‌یوه‌ندی‌ نێوان مرۆڤ ژینگه‌كه‌ی‌‌و شێوازی‌ رێكخستنی‌ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌، یاخود به‌شێكه‌ له‌و رێگه‌چارانه‌ی‌ به‌ دوایدا ده‌گه‌ڕێین بۆ ئه‌وه‌ی‌ تینومان نه‌بێت. زۆر به‌ ساده‌یی بڵێین، چیرۆكه‌كه‌ په‌یوه‌ندی‌ پیاوێكی‌ كورده‌ به‌ دار تووه‌كه‌یه‌وه‌ له‌ ناو ماڵه‌ بچكۆله‌كه‌یدا، دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ ژنی‌ هێناوه‌‌و له‌ ماڵه‌ باوانی‌ جیا بۆته‌وه‌.
له‌و ماڵه‌ بچكۆله‌یه‌دا چاوم كردۆته‌وه‌، دار توویه‌ك دی‌، باوكم وه‌ك خۆی‌ بۆی‌ ده‌گێڕاینه‌وه‌ له‌ گوندێكی‌ تره‌وه‌ هێنابووی‌‌و له‌ ماڵه‌ تازه‌كه‌یدا رواندبووی‌، له‌ ته‌نیشت دار تووه‌كه‌وه‌ بیرێكی‌ هه‌ڵكه‌ندبوو، هه‌رگیز ئاومان لێ نه‌خوارده‌وه‌، دارتووه‌كه‌ش ئاوی‌ لێ نه‌خوارده‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ نه‌گه‌یشته‌ ئاو، ئێمه‌ له‌گه‌ڵ دارتووه‌كه‌دا گه‌وره‌ بووین‌و بیره‌كه‌ش پڕ كرایه‌وه‌. گونده‌كه‌مان ده‌كه‌وته‌ ناوچه‌ی‌ گه‌رمیان، واته‌ ناوچه‌ی‌ گه‌رمه‌سێر، كه‌ ناوچه‌یه‌كی‌ ده‌شته‌كی‌‌و وشكه‌ له‌ كوردستاندا، ته‌نها ئاوێكیش كه‌ لێوی‌ ته‌ڕ بكات‌و له‌ وشكایی ده‌ربازی‌ بكات رووباری‌ ئاوه‌سپی‌-یه‌، كه‌ ده‌گاته‌ ده‌وروبه‌ری‌ قه‌زای‌ دووزخورماتوی‌ باشووی‌ شاری‌ كه‌ركوك ده‌بێته‌ جۆگه‌‌و جۆگه‌له‌‌و به‌ نێو سوێره‌خاكدا وه‌ر ده‌بێت.
له‌و گونده‌دا كه‌ له‌ جیهان دابڕاوه‌‌و له‌ كاتی‌ پرۆسه‌ی‌ ئه‌نفالیشدا كه‌ ساڵی‌ 1988 سوپاكه‌ی‌ سه‌دام حسێن دژی‌ كورد ئه‌نجامی‌ دا، كه‌س فێری‌ نه‌كردین چۆن هاوسه‌نگی‌ راگرین له‌ نێوان پێویستیمان بۆ ئاو له‌گه‌ڵ ئه‌و نه‌خته‌ ئاوه‌ی‌ له‌به‌رده‌ستدایه‌. به‌رێوه‌بردنی‌ ئه‌وه‌نده‌ ئاوه‌ی‌ هه‌بوو، له‌ رێگه‌ی‌ په‌یوه‌ندییه‌كی‌ زیندووی‌ پڕ له‌ هه‌ستی‌ دانیشتوانی‌ ناوچه‌كه‌‌و سروشتی‌ وشكی‌ ناوچه‌كه‌وه‌ جێبه‌جێ ده‌بوو، ئه‌و سروشته‌ی‌ باب‌و باپیرانمان هه‌ڵیانبژاردبوو بۆ ژیان. هه‌ر خێزانه‌‌و بیری‌ خۆی‌ هه‌بوو، وا باو بوو دار توویه‌كیشیان له‌ ته‌نیشته‌وه‌ ده‌ڕواند، دار توو ئاوی‌ زۆری‌ ناوێت، له‌ هاوینیشدا ئێمه‌ی‌ منداڵی‌ به‌ ده‌نگه‌ تووه‌ سپی‌‌و شیرینه‌كانی‌ دڵخۆش ده‌كرد. ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ی‌ ئێمه‌و ئاوی‌ ژێر زه‌وی‌ كه‌ دوای‌ ماندووبوونێكی‌‌و به‌ تینوێتی‌ ده‌ستمان ده‌كه‌وت، ئه‌وه‌ی‌ فێر ده‌كردین كه‌ دار‌و دره‌خت چه‌نده‌ پێویستیان به‌ ئاو هه‌یه‌.
بیره‌كه‌ی‌ ماڵی‌ ئێمه‌ ئاوی‌ تێ نه‌هات، به‌ڵام دار تووه‌كه‌ گه‌وره‌ بوو، قه‌دی‌ له‌ دیواری‌ حه‌وشه‌كه‌ به‌رزتر بوو. باوكم وا راهاتبوو رۆژی‌ چه‌ند جارێك تووه‌كه‌ی‌ به‌ ئاوی‌ ده‌ستنوێژه‌كه‌ی‌ خۆی‌ ئاو ده‌دا. رۆژێم نه‌مبینی‌ ئاوی‌ ده‌ستنوێژه‌كه‌ی‌ به‌فیڕۆ بدات، چونكه‌ هه‌موو جارێك ئه‌و ئاوه‌ی‌ بۆ ده‌ستنوێژ به‌كاری‌ ده‌هێنا، دار تووه‌ جوانه‌كه‌مانی‌ پێ ئاو ده‌دا. ئێمه‌ی‌ منداڵیش چاومان له‌و كرد‌و فێر بووین ده‌ست به‌ ئاوه‌وه‌ بگرین‌و ئه‌و ئاوه‌ی‌ به‌كارمان ده‌هێنا‌و به‌ كه‌ڵكی‌ خواردنه‌وه‌ نه‌ده‌هات، بۆ ئاودانی‌ دره‌خت یان هه‌ر كارێكی‌ دیكه‌ دووباره‌ به‌كارمان ده‌هێنایه‌وه‌. خه‌ڵكی‌ گوندیش ئه‌و ئاوه‌ی‌ له‌به‌ر مه‌ڕو ماڵات ده‌مایه‌وه‌، به‌كاریان ده‌هێنایه‌وه‌ بۆ ئاودانی‌ باخچه‌ بچووكه‌كان له‌ گونده‌كه‌ماندا كه‌ له‌ هاویناندا له‌ مێرگ ده‌چوون.
ئێمه‌ ئه‌و كات پاسه‌وان‌و پارێزه‌ر‌و به‌رگریكاری‌ ئاو بووین، مافه‌كانیمان ده‌پاراست، چونكه‌ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ رۆحییه‌ی‌ له‌ نێوانماندا هه‌بوو، رێگه‌ی‌ پێ نه‌ده‌داین پیسی‌ بكه‌ین، یان لێ گه‌ڕێین ببێته‌ زه‌لكا‌و‌و بگنخێ‌و به‌فیڕۆی‌ بده‌ین. له‌ رووباری‌ ئاوه‌سپی‌، كه‌ له‌ باكووری‌ گونده‌كه‌مانه‌وه‌ نزیكه‌ی‌ سه‌عاته‌ڕێیه‌ك دوور بوو به‌ پیاده‌، ئاومان ده‌خوارده‌وه‌‌و مه‌له‌مان ده‌كرد‌و راوه‌ ماسیمان ده‌كرد، ئه‌م سێ تایبه‌تمه‌ندییه‌ نیشانه‌ی‌ سازگاریی هه‌ر رووبارێكه‌ له‌ جیهاندا‌و هه‌ر رووبارێكیش ئه‌و سێ تایبه‌تمه‌ندییه‌ی‌ هه‌بوو پێویسته‌ پارێزگاری‌ لێ بكرێت. بۆ نموونه‌ له‌ نیوزلاندا ساڵی‌ 2017 لیستێك دانرا كه‌ هه‌موو مافه‌كانی‌ رووباری‌ تێدا نووسراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام ئێمه‌ هه‌رگیز بیرمان له‌وه‌ نه‌كردۆته‌وه‌ كه‌ پێویستمان به‌ یاسایه‌ك یان لیستی‌ مافه‌كان هه‌بێت بۆ پابه‌ند بوون پێوه‌ی‌، تا رووباره‌كه‌مان به‌ سازگاریی بمێنێته‌وه‌، به‌ڵكو ئێمه‌ به‌ به‌شێك له‌ خۆمان زانیوه‌. هه‌رگیز شتێكمان فڕێ نه‌ده‌دایه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ ئاوی‌ خواردنه‌وه‌مان، جا رووبار بایه‌، یان جۆگه‌، یاخود بیر، یان كانیاوی‌ تاك‌و ته‌را كه‌ ده‌می‌ ئێمه‌و ئاژه‌ڵه‌ كێوییه‌كانیشی‌ ته‌ڕ ده‌كرد.
به‌ كورتی‌، په‌یوه‌ندی‌ ئێمه‌‌و ئاو جۆرێك بوو له‌ هاوبه‌شی‌ هه‌سته‌وه‌رانه‌ به‌ر له‌ ئاوخواردنه‌وه‌‌و تینوێتی‌ شكاندن، ئێمه‌ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌مان له‌ رێگه‌ی‌ شتانێكی‌ تریشه‌وه‌ ده‌دۆزییه‌وه‌، وه‌ك سه‌وزه‌‌و میوه‌، بۆ نموونه‌ توور یان پیاز، ئه‌گه‌ر بمانویستایه‌ تیژ بێت، نزیك پێگه‌یشتنی‌ ئاومان لێ ده‌گرته‌وه‌، به‌ڵام ویستبامان شیریرن بێت، به‌ر له‌ پێگه‌یشتن‌و لێكردنه‌وه‌ی‌ ئاومان زۆر ده‌دا. چاندنی‌ به‌رهه‌می‌ هاوینه‌ كه‌ ته‌نها پێویستی‌ به‌ دوابارانی‌ به‌هار بوو، وه‌ك خه‌یار‌و گڕكه‌ی‌ دێمی‌، شێوازێكی‌ تر بوو له‌ شێوازه‌كانی‌ ته‌ڕ كردنی‌ زه‌وی‌ به‌یار‌و هه‌ڵگرتنی‌ ئاو به‌ سه‌وزی‌ بۆ هاوینه‌ گه‌رمه‌كه‌ی‌، چونكه‌ شه‌تڵه‌كانی‌ بێستانی‌ دێم، له‌ توانایدا هه‌یه‌ ئاوی‌ ئه‌و بارانه‌ی‌ له‌ به‌هاردا ده‌بارێت، چه‌ند مانگێك گلی‌ بداته‌وه‌‌و هاوین له‌ شێوه‌ی‌ به‌رهه‌مدا ده‌یبه‌خشێ.
به‌و شێوه‌یه‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ ئاو لای‌ ئێمه‌‌و چۆنێتی‌ سوود لێ وه‌رگرتنی‌، دڵۆپ به‌ دڵۆپ ئه‌ژمار ده‌كرا‌و به‌كار ده‌هات، ئه‌ویش له‌سه‌ر بنه‌مای‌ په‌یوه‌ندی زیندوومان بوو به‌و سروشته‌ ئایكۆلۆژیه‌ی‌ له‌ گونجاندنی‌ پێكهاته‌‌و ئه‌ندامه‌كانیدا‌و سووڕ‌و ده‌ورانی‌ نوێبوونه‌وه‌دا هه‌ڵه‌ ناكات، پشتبه‌ستنمان به‌و دانه‌وێڵه‌‌و سه‌وزه‌‌و میوه‌یه‌ی‌ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ سه‌ره‌كی‌ پشتی‌ به‌ستبوو به‌ وه‌رزه‌ باران، له‌گه‌ڵ به‌كارهێنانی‌ ئاوی‌ ژێر زه‌وی‌ تا سنووری‌ ئه‌وه‌نده‌ی‌ كه‌ هه‌یه‌‌و له‌ توانادا بێت، به‌كارهێنانه‌وه‌ی‌ ئاوی‌ به‌كارهاتووی‌ ئاوه‌ڕۆ بۆ دروست كردنی‌ په‌یینی‌ كیمیایی، یان ئاوی‌ به‌رماوه‌ی‌ مه‌ڕو ماڵات بۆ كشتوكاڵی‌ به‌رماڵان، یان وه‌ك پێی‌ ده‌ڵێن دێبه‌ر، یان به‌كارهێنانه‌وه‌ی‌ بۆ سواخدانه‌وه‌‌و چاكردنه‌وه‌‌و مشتوماڵی‌ خانووه‌كان، هه‌موو ئه‌مانه‌ ژیانی‌ بۆ ره‌نگ كردبووین به‌ ره‌نگی‌ هارمۆنی‌‌و به‌رده‌وامی‌ پێ ده‌به‌خشی‌.

PM:12:13:21/05/2018




ئه‌م بابه‌ته 193 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌