كۆتایی سەردەمی نەوت! ‌

دۆزراوەتەوە، لەو كاتەشەوە، هێندەی تر گرفتی بۆ كورد و مەسەلە نەتەوایەتییەكەی دروست كردووە، ئێستاش كە لە كۆتایی سەردەمی نەوت نزیك دەبینەوە، زۆرێك لە ئێمە دەست لە ئەژنۆ چاوەڕوانین ئەم پێشهاتە سیاسی و ئابووری و ستراتجییەی جیهان بەخێر بۆ كورد بشكێتەوە.
بۆیە لە ئاستێكی گشتگیرتردا، ئەوەتەی نەوت گرنگی  و بایەخی سیاسی  و ستراتیجی پەیدا كردووە، جیهان بە گشتی  و ناوچەكە بە تایبەتی گیرۆدەی بووە و وەك گرێكوێرەیەك زۆر شتی ئەم ناوچەیەی بە خۆیەوە بەستۆتەوە، ئێستاش كە قسە و باسەكان لەسەر كۆتایی سەردەمی نەوت رەوتێكی بەهێزتر  و خێراتری وەرگرتووە، هەم خەریكە گرێكوێرەكان دەكرێنەوە، هەمیش ئاسۆیەكی تر رووی لەم ناوچەیە و جیهان بە گشتی كردووە.

قوربانیی جەلادە ئابووری ‌و ئەمنییەكان
كورد سوودی لە سەردەمی نەوت وەرنەگرت  و لەو سەردەمە دوور و درێژەدا، هەمیشە سووتوی ئاگرەكان  و قوربانیی دەستی جەلادە ئابووری و ئەمنییەكان بوو، ئایا سوودی لە كۆتایی نەوتیش وەرناگرێت؟ 
كوردستان وڵاتێكی دەوڵەمەند و خاكێكی بە پیتە، كانزا  و نەوت  و زۆر سەرچاوەی تری سروشتیی تێدایە، بەڵام لە بری ئەوەی ببنە مایەی خۆشبەختی بۆ خەڵكەكەی، كەچی جگە لە نەگبەتی  و ماڵوێرانی هیچی تری پێنەبوو، ئێستاش كە لە كۆتایی سەردەمی نەوت نزیك دەبینەوە، چ چارەنووسێك چاوەڕوانمان دەكات؟ نەگبەتی و لەعنەتەكە دەستبەردارمان دەبێت یان هێشتا وەك تەوقێك لە ملماندا دەمێنێتەوە؟
دابەزینی ئێستای نرخی نەوت و ئەو گرفتانەی بۆ ئابووری و دارایی كوردستان دروست بووە، دەرفەتێكی باشە بۆ ئەوەی بە شێوەیەكی باشتر و وردتر قسە لەسەر نەوت  و رۆڵی نەوت بكەین، بۆچی وا مان لێهات و چی بكەین بۆ ئەوەی لەم دۆخە دەرباز بین، هەروەك چیش بكەین بۆ ئەوەی دۆخی لەو جۆرە دووبارە نەبێتەوە.

دووبارەكردنەوەی هەڵە
ئێستا لە كوردستان لە بری قسەكان لە سەر ئەوە بێ بۆچی وا مان لێهات، كەچی بەشێكی زۆری قسەكان لەسەر ئەوەیە كە چۆن بە هەندێ تەقەشوف  و بەرنامەی بێ ئاكامەوە ئەم دۆخە تێپەڕێنین، ئەمەش بەر لەوەی هەوڵدان بێ بۆ دەربازبوون لەو دۆخەی تێی كەوتووین، دووبارە گەڕانەوەیە بۆ سەر ئەو رێچكە و ئاڕاستەیەی بەم رۆژەی گەیاندین، واتە ئەوە ئێستا دەوترێت  و باس دەكرێ و بڕیاری لەسەر دەدرێت، شتێك نییە جگە لە جوینەوەی رابردوو و دووبارە كردنەوەی هەڵەكان، لە كاتێكدا دەبوو قسە لەسەر چۆنێتی دەربازبوون لە بازنەی نەوت بكەین، چونكە كورد كاتێك دەیەوێت سوود لە نەوت وەربگرێت بۆ بە دەستهێنانی سەربەخۆیی ئابووری و پاشان دروستكردنی دەوڵەت، بایەخ و بەهای نەوت تا دێت لە بازاڕەكانی جیهاندا، لە تێڕوانینی وڵاتانی جیهان بۆ ئایندەی خۆیان و مرۆڤایەتی رووی لە پاشەكشەیە.
بۆیە، بەم حاڵەوە، چۆن دەتوانین بە نەوت لەو گرفتە دەرباز بین كە هەر خۆی تووشی كردووین؟ چۆن دەتوانین بە هەمان رێگادا بڕۆینەوە لە كاتێكدا دەزانین جارێكی تر لە نیوەی رێگا پەكمان دەكەوێت و ئەوەی ئێستا بەسەرمان هاتووە، رەنگە بە خراپ  و خراپتر بەسەرمان بێتەوە.

نەخۆشی هۆڵەندی
لە سەدەی بیستەمدا رووداوێكی نزیك لەوەی ئەمڕۆ بەسەر كوردستاندا هاتووە، بەسەر وڵاتێكی وەك هۆڵەندادا هات، ئەوان دەیانویست وەك گەلانی تر سوود لە خێر و بێری ژێر خاكەكەیان، سوود لە نەوت و غازی سروشتی و سامانە سروشتییە كانزاییەكانیان وەربگرن، بەڵام ئەمە لە بری ئەوەی خۆشبەختی  و ئاسوودەییان بۆ بهێنێت  و بیانپەڕێنێتەوە بۆ قۆناغێكی تر، كەچی بووە مایەی داتەپینی ئابووری و كۆمەڵایەتی وڵاتەكەیان، ئەگەر فریای خۆیان نەكەوتنایە، ئەوەی بەسەر كوردستاندا هاتووە و دێ، شتێكی بچوك دەبوو لە ئاستی ئەوەی بەسەر هۆڵەندادا دێت.
بەپێی ویكیپیدیا، نەخۆشی هۆڵەندی یان پەتای هۆڵەندی، حاڵەتێكە لە تەمەڵی و پاڵدانەوە كە لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا تووشی گەلی هۆڵەندا هات، ئەو حاڵەتەش بۆ یەكەمین جار لە لایەن گۆڤاری ئیكۆنۆمیستی بەریتانییەوە لە یەكێك لە ژمارەكانی ساڵی 1977 دا وەك نەخۆشییەك ناوی هێنرا، ئەویش لە ناو راپۆرتێكی گۆڤارەكەدا لە بارەی پاشەكشەی كەرتی پیشەسازی هۆڵەندی بە هۆی دۆزینەوەی كێڵگەیەكی گەورەی نەوت لە ساڵی 1959 دا لە هۆڵەندا.

نەخۆشیی كوردی
ئێمە بۆیە قسە لەسەر نەخۆشی هۆڵەندی دەكەین چونكە زۆر جیاواز نییە لەو نەخۆشی و پەتایەی كە تووشی ئێمەش بووە بەتایبەتی لە دوای ساڵی 2003ەوە كە بۆ یەكەم جار لە مێژوودا نەوتی كورد لەسەر دەستی كورد بەرهەمهێنرا  و پاشان هەناردە كرا. 
نەوت لە دوای 2003 ەوە، كوردی تووشی لە خۆبایی بوونێكی سیاسی  و ئابووری  و ستراتیجی كردووە كە رەنگە دواجار ببێتە هەڕەشەیەكی وجودی لەسەر ئەم هەل و دەرفەتەی لە كۆتاییەكانی سەدەی بیستەمەوە لە بەشەكەی باشووری بۆی هەڵكەوتووە، بێگومان ئەوەش بە هاوكاری لەگەڵ پەتای درمی گەندەڵی كە تا قوڵاییەكی زۆر رۆچۆتە ناو ئەو ئەزموونە ئیداری و سیاسییەی هەیە.
وا سێ ساڵە كوردستان تووشی قەیرانێكی دارایی و ئابووری گەورە و گران بۆتەوە و نەوت سەبەبكاری سەرەكی ئەو نەهامەتی  و قەیرانەیە، كەچی هێشتا بەرپرسان  و بڕیار بەدەستانی ئەم هەرێمە دەیانەوێت دەست لە نەوت بەردەنەدەن و نایانەوێت دان بەو هەقیقەتە تاڵەدا بنێن كە سەردەمی نەوت بەسەرچووە.
دیارە، بەشی سەرەكی لە هۆكارەكانی ئەو قەیران و تەنگژەیەی بەرمان كەوتووە، لە پلەی یەكەم دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ویستمان نەوت بكەینە بەردەبازی بەدەستهێنانی سەربەخۆیی ئابووری كە تولەڕێیەك دەبێت بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی تەواوەتی، لە كاتێكدا خۆی لە خۆیدا، بەكارهێنانی نەوت بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی ئابووری لەم كاتەدا و لەم سەردەمە و لەم دۆخ و هاوكێشە جیهانییەدا ریسكێكی مەترسیدارە.

كۆتایی سەردەمی نەوت
دیارە ئەوەی بارەكەی لەسەر شانی كورد قورستر كردووە، ئەوەیە كورد لە ساتەوەختێكی مێژوویی  و مرۆیی مەترسیداردا بڕیاریدا یان دەرفەتی بۆ رەخسا كە نەوت وەك كارتێكی سیاسی  و ستراتیجی بەكاربهێنێت، چونكە ئەو ساتەوەختەی كورد ئەو بڕیارەی تیا دا، هاوكات بوو لەگەڵ دۆخێكی هەرێمایەتی و جیهانی كە نەوتی تێدا كرابووە كارتێكی گوشار و وڵاتانی زلهێزی جیهانی و هەرێمایەتی لە دژی یەكتری بەكاریان هێنا و ئەوپەڕی هەوڵی خۆشیان دەدا لەو رێگایەوە ئازار بە ركابەر و بەرامبەرەكانیان بگەیەنن.
هەر كەسێك بیەوێت باشتر لەو هاوكێشە هەرێمایەتی  و جیهانییەی پەیوەست بە نەوت وەك چەكێكی ستراتیجی تێبگات، ئەركێكی زۆری ناكەوێتە سەر، تەنها پێداچوونەوەیەكی خێرا بكات بە كشانی سەر بەرەو خواری نەوت لە دوای هاوینی 2013ەوە، كە لە ماوەیەكی پێوانەیدا، لە نزیكە 110 دۆلاری ئەمریكییەوە شكا بەرەو 60 دۆلار و ئێستا لە دەوروبەری 45 دۆلاردا خول دەخوات.
دیارە، ئەو داشكانەی نرخی نەوت بەو جۆرە مەترسیدارە، بەرەنجامی ئەو دۆخە پڕ لە ركابەری و دوژمنكارییەیە كە لە ناوچەكە و جیهاندا هەیە. لەسەر ئاستی ناوچەكە، جەنگێكی ئابووری و ستراتیجییە لە نێوان عەرەبستانی سعودی و ئێران و تەنانەت روسیاش، چونكە ئەو دوو وڵاتەی دوایی بۆ داهاتی خۆیان، بۆ بەڕێوەبردنی وڵاتەكانیان پێویستیان بە نرخێكی بەرزی نەوت و هەناردەكردنێكی زۆری رۆژانە هەیە، بەڵام سعودیەش كە خۆیشی پشت بە نەوت دەبەستێت، ویستی لە رێگەی پڕكردنی بازاڕ لە نەوتی زیاد لە پێویست، زیان بەو دوو وڵاتە بگەیەنێت، بۆ زیانەكانی خۆیشی پشتی بەو یەدەگە داراییە گەورە و زەبەلاحە بەستووە كە چەند ساڵێكە و لە دوای 2004ەوە لە بانكی ناوەندی خۆی كەڵەكەی كردووە، كە بە گوێرەی هەندێ زانیاری قەبارە یەدەگەكە زیاترە لە 750 ملیار دۆلار كە ئەوەش یەكسانە بە بودجەی گشتی زیاتر لە چوار ساڵی سعودیە.
لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش، بڕیارەكەی كورد بۆ بەكارهێنانی نەوت وەك پاڵپشت بۆ سەربەخۆیی ئابووری و پاشان سەربەخۆیی یەكجارەكی هاوكات بوو لەگەڵ پەرەسەندنی تەكنەلۆژیای دەرهێنانی نەوتی بەردین لە وڵاتانی وەك ئەمریكا و كەنەدا، كە هەم خەرجیی كەم كردەوە، هەمیش بڕی بەرهەمهاتووی زیاتر كرد، ئەوەش پێچەوانەی ریسكەكەی سعودیە بوو كە دەیویست لە رێگەی دابەزینی نرخی نەوت، لە یەك كاتدا زیان بە روسیا و ئێران و هەروا ئەمریكاش بگەیەنێت  و نرخی نەوت و بازاڕی نەوتی جیهانی لە دەستی خۆیدا بهێڵێتەوە.

ئەی چی بكەین؟
ئێستا كورد لە باشووری كوردستان تووشی قەیران و ئاستەنگێكی دارایی و ئابووری قورس و قوڵ بۆتەوە، دەربازبوونیش لەو قەیران و ئاستەنگە بە دەستبەرداربوون لە نەوت دەبێت وەك دابینكەری سەرەكی داهات و خەرجی، نەك پەیڕەوكردنی تەقەشوف  و دەسگرتنەوە بە تەنها.


PM:03:49:07/07/2017




ئه‌م بابه‌ته 668 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌