هاوپەیمانی: قۆناغی موراجەعەتی سیاسیی و ئابورییە لە هەرێمی كوردستان

بارودۆخی كوردستان، وورد تەماشای بكەیت، ڕیشەی قەیرانە سیاسیی و حوكمڕانییەكەی، ناگەڕێتەوە بۆ سەروبەندی ڕیفراندۆم لە (25ی سێپتەمبەری 2017). ئەوە جۆرێكە لەخاترگرتن كە وا دابنرێت دەستەڵاتی پارتی و یەكێتی بە تەنها ساڵێك ئەم هەموو ئافاتە مرۆیی و تاوانە ئابورییەیان ئەنجامداوە. لەساڵی (1961) لەناو سەركردایەتی سیاسیی ئەوكاتی پارتی دیموكراتی كوردستان دا، یەك ئەیوت بواری دانوستاندن ماوە لەگەڵ حكومەتەكەی " عەبدولكەریم قاسم"، یەكێكی تر ئەیوت با شەڕ بكەین، هێشتا وەفدی گفتوگۆی كوردستان لەگەڵ حكومەتەكەی " قاسم" لە بەغدا نەگەڕابونەوە، لەبەرەی " دهۆك و ئاكرێ" ەوە، لەشكرێكی پێشمەرگە بێ ئەوەی بڕیاریان لە مەكتەبی سیاسییەوە بۆ هاتبێت، بێ ئەوەی پرس بەكەس بكەن، لەخۆیانەوە هێرشیان كردە سەر هێزەكانی حكومەتی عێراق.

لەكاتێكدا ناسیۆنالیزمی عەرەبی و حكومەتی عێراقی ئەوكات زۆرترین ڕێزی لە كورد ئەنا، كاتێك ڕەوانشاد "مەلامستەفا " لە سۆڤیەت گەڕایەوە بە قاهیرەدا هاتەوە چاوی بە " جەمال عەبدولناسر" ی سونبولی یەكێتی نیشتیمانی عەرەبی كەوت، پێی ووت " اننی مسرور جدا للقا‌‌و هژا البعبع كما تخوف بنا كل مرە نوری سعید"- من سەرسامم بە بینینی ئەو جانەوەرەی كە هەموو جارێ "نوری سەعید" ئێمەی پێ ئەترسێنێ. لە " قەسری سەباحی نوری سەعید" "بارزانی باوك" نیشتەجێكرا مانگانە ئەوكات (650) دیناری عێراقیان پێ ئەدا، ڕۆژنامەی خەبات بەكوردی و چەندین ڕێكخراو و كۆمەڵە لە بەغدا كاریان ئەكرد. "عەبدولناسر" ئەڵێ، ڕۆژێ سكرتێرەكەم بە پەلە هاتە ژوورەوە، ووتی " باڵوێزی توركیا هاتووەو، هیچ مەوعیدێكیشی نییە!. زۆریش تووڕەیە.ّ!. منیش پێمگوت " با تۆزێك دانیشێت، تا هێمن ئەبێتەوە." دواتر باڵوێزی توركیا هات و، پێی گوتم" حكومەتی توركیا زۆر نیگەرانە كە ڕادیۆی كوردیتان لە قاهیرە كردۆتەوە". جەمال عەبدولناسریش پێی ئەڵێ " باشە، ئێوە ناڵێن كورد لە توركیا نییە، بچن ئیعلانی بكەن كورد لە توركیا هەیەو، ئەم ڕادیۆیە زیانی بۆ توركیا هەیە، منیش دای ئەخەم". هەر لەسەردەمی حكومەتەكەی "عەبدولكەریم قاسم" دا، بڕیاردرا " دائیرەتولمەعاریفی كوردی" لە كەركوك دابمەزرێ كە ئەبو بەناسنامەیەكی تاهەتایی بۆ كوردستانییەتی كەركوك، زۆر ئۆفەری گرنگ بۆ كورد پێشكەشكرا، كە ئەیتوانی ناسنامەی نەتەوەیی خۆی لەسەر بینا بكات، كەچی " جەلالیەت بەسەرپەرشتی ئیبراهیم ئەحمەد و مەلاییەت یش بەسەرپەرشتی مەلامستەفا" شەڕیان دەستپێكرد لەگەڵ حكومەتی عێراق، دوای ساڵێكیش شەڕی ناوخۆیان هەڵگیرساند و، بۆ زیاتر لەپەنجا ساڵی بەردەوام ماڵ و حاڵی كوردیان وێران كرد.

مێژوو، هەر نەبێت ئەوە بە خاڵێك تۆمار ئەكات، كە شكستیان لە مفاوەزاتی ساڵی (1984) بووە هۆی خلۆربونەوەی گابەردی سەرشێتانەی بەعس و، وێرانكردنی دێ بە دێ و شار بە شاری كوردستان. ئەوە باش ئەبینێت كە تەنها لەشەڕی داعش دا نزیكەی (3450) شەهید و هەزاران بریندار بونە قوربانی خاكی كوردستان، یەكێتی و پارتی لەبەر مەعمەعەو كوتلەبازی ناوخۆیان بە شەوو ڕۆژێك هەموویان دا بە دەم (با) وە. بە ووردی سەیری بكەین لە ساڵی (1961) ەوە بۆ (2017) ڕێك (56) پەنجاو شەش ساڵە یەكێتی و پارتی مناڵی خەڵك بە كوشت ئەدەن و، شەڕی ناوخۆ ئەكەن، دەیان هەزار گەنج یش سەری خۆیان هەڵگرت لەو نیشتیمانەو، سەدان كەسیش كەوتنە ئاوەكانەوە لەڕێی هەندەران. نزیكەی (18) ملیار دۆلار قەرزیان هێنایە سەر هەرێمی كوردستان و، لەشكرێك لە مرۆڤی نەخوێنەوار و بێ مەعریفەشیان تێكەڵ بە كایەی میدیایی و سیاسیی و سەربازی و زانكۆیی كوردستان كرد، سەرئەنجام تیرۆری فیزیكی و كەلتوری و سیاسیی دونیای كوردستانیان كردووە، كەچی هێشتا ڕۆڵەكانی " برایم ئەحمەد" و " بارزانی" لەباتی داوای لێبوردن لەكەسوكاری شەهیدان و خەڵكی كوردستان بكەن، بانگی هەڕەشە لەم و لەو ئەدەن و، لەو گۆڕەپانە كۆمەڵێ چەتەو دزو بونەوەری ناحاڵیان بەرداوەتە ئەو ناوە، لەملاولا قسە فڕێ ئەدەن و، چاتە چات ئەكەن.

*هاوپەیمانی بۆ دیموكراسی و دادپەروەری موراجەعەتە لەسیاسەتی كوردی دا

دیكتاتۆرییەت و خۆسەپاندن و، خۆپڕكردن و بە زۆر حوكم كردن و خۆ خۆشەویست كردن، هەمیشە كۆمەڵگاكانی پەرت كردووە، گەندەڵی و نەبونی سەروەری یاسا ئینتیمای نیشتیمانی ئەكوژێ، وەك ئەبینن كۆمەڵگەی كوردی لەت لەت بووە لە هەموو ئاستەكاندا، كەس باوەڕی بە هیچ نەماوە، بۆیە دەوای دەردێكی ئاوها تەنها " هاوپەیمانیەكە بۆ چەسپاندنی دیموكراسی و دادپەروەری" بە ڕێبەرایەتی كەسێك كە زیكرەیاتی شاخی كەمتر بێت لەوانی تر و، لیبراڵ....لیبراڵ. هەرچۆن بیر بكەیتەوە لە هەرچوار پارچەی كوردستان دا لە "بەرهەم ساڵەح" لیبراڵ تر لە مەیدانی سیاسیی كوردستاندا نییە، لیبراڵ: یانی ئەوەی كە جەوهەری مەسەلە تیایدا سێ شتە: یەكەم"تاك - Idividual "، دووەم " پەرەپێدانی تواناكان- Capacity Building"، سێهەم " ڕەخساندنی دەرفەت بۆ هەموان-Opportunity". قوتابخانەی لیبراڵیەت وەڵامی ئەوانە وا ئەداتەوە كە ئارگیومێنتیان بەرانبەری هەیە، كە كوڕی هەژارێك و، پاشایەك و، كچی شۆفێرێك و ، وەزیرێك" پێكەوە هەموویان ئەكاتە ژوورێكەوە تاقی كردنەوە بكەن، كێ نمرەی هێنا، ئەوە پیرۆزی بێت. لە كوردستان نە دەرفەتی یەكسان هەیە، نە تاك سەنتەرە، نە ناوەندی بیركردنەوە، زانكۆكان لەسەردەمی دوو ساڵی حوكمڕانی بەرهەم سالًەح دا، بۆ یەكەمجار دەستی حزب یان لێ دوورخرایەوە، دوای " بەرهەم ساڵەح" زانكۆكانی كوردستان بونەتە بارەگای ئاسایش و دەستگا ئەمنییەكان و....چی و چی زۆر خراپتریش.

ئەوە یەكەمجار نییە، قسە لەسەر بونی هاوپەیمانێتیەك بۆ هەرێمی كوردستان ئەكەم، یەكەمجاریش نییە ئەوە دووپات ئەكەمەوە كە لەم گۆی زەوییەدا " نە لە لیستی كەس و نە سەر بە حزب و حكومەتی هیچ شوێنێكی ئەم گۆی زەوییەم". ئیمڕۆكە شت بوون هەر حزب و حكومەت و دەوڵەت نییە، ئێمە لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان دا بابەتێك مان هەیە پێی ئەڵێن " كاراكتەرە نا دەوڵەتییەكان- Non- State actor". ئەكرێت تاك ئیمڕۆكە بتوانێ دەیان جار بە قەد وەزیرێكی حكومەت و لق و مەڵبەندێكی حزب ڕۆڵ ببینێت. 

ئەشێت، ئەو هاوپەیمانێتی یەی ئیمرۆكە لەكوردستان پێشنیازكراوەو، لەهەڵبژاردنی ئایندەدا نەخشەی سیاسیی ئەگۆڕێت، لە چوارچێوەیدا كاراكتەری باش و خراپیشی تێدا بێت، مرۆڤی چڵێس و ڕۆشنبیری دەم و چاو دووبارەوە بوو، سیاسیی هەلپەرستیشی تێدا بێت، وەلێ گرنگ (هاوپەیمانی) یەو بۆ (دیموكراسی) و (دادپەروەری) یەو، ئێمەش باسی " ئایدیاڵ- واتە خەیاڵ و خەونێكی وەنەوشەیی" ناكەین سبەینێ لە كوردستان بەرجەستە ئەبێت، بەڵكو لای كەمی بە بەرنامەیەكی دیاریكراو، كوردستان لەو هەموو شەڕە براكوژییەی پەنجا ساڵی ڕابردوو، لە بەهەدەرچوونی خوێنی ئەوانەی ئێستا لە ژێر گڵ دان، لە بەهەدەرچونی سامانی كوردستان، ئەپارێزێ و ئەو خوێن بەربونە ڕائەگرێت. خالًیًك ئەبێت بۆ وەرچەرخان و، بەجێهێشتنی سیاسەتی شكستخواردووی شەست ساڵی ڕابردووی كوردستان، دونیا زۆر زۆر پێشكەوتووە، كە ئیتر سەدان تیۆری جۆراوجۆر ئیشی تیائەكەن، كورد پێویستی بە كاراكتەری جەربەزەو لیبراڵ و تێگەیشتوو لە فیكر و دونیای خۆرئاوا هەیە، ئەزموون دەریخستووە هەر وولاًتێك نەوت و غازی هەبێت و دیدو سیستەمێكی مۆدێرن تیا ئیش نەكا، جگە لە كارەسات و كولەمەرگی گەورە هیچ چاوەڕێی خەڵكەكەی ناكات. ئیتر ناكرێت بارودۆخی كوردستان دەستگا ئەمنیەكان و بنەماڵەییەكان لە كوردستان ئاوها ئیدامەی پێ بدەن و، چین و توێژە جیاوازەكانیش تەماشا بكەن و، دەرفەتیان پێ بدەن دەستیان دار بگرێتەوەو، كارەساتی گەورەتر بخوڵقێننەوە، خەونی گەورەتری كورد لەبار ببەن.

* هاوپەیمانی وەڵامدەری سیستەمی هەرێمایەتی و جیهانیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

ئێران و توركیا دوو یەكەی هەرێمی گەورەن، لە بەرانبەردا " ئیسرائیل و سعودیە و ئیمارات" دروستبون، قەتەر و میسر تا هەنوكە لەو نێوانەدان، ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا، بە بڕیاری گواستنەوەی نوێنەرایەتی خۆی لە تەلئەبیب ەوە بۆ قودس، ئەیەوێ بۆ ماوەیەك سعودییەو ئیمارات تاقی بكاتەوە، ئاخۆ لەگەڵ ئیسرائیل دا هەڵ ئەكەن و، ئەتوانن پێكەوە دیاردەكانی ناوچەكە داخ بكەن؟. ئەگەر ئەمە سەریگرت، بێگومان توركیا ئەخرێتە لاوەو، ئاوت ئەكرێت، ئەگەریش نا، توركیاو ئیسرائیل وەك ساڵانی نەوەدەكان دەست بە هاوپەیمانێتی خۆیان ئەكەنەوە " هەرچەند ئیسرائیل متمانەی بەتوركیایەك نییە لەسەردەمی ئاكپارتی دا". ئەوەی كە لە ڕووی هەرێمایەتیی و نێودەوڵەتییەوە چارەنووسی كوردستان دیاری ئەكات بریتی یە لە " سیستەمی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی تازە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و دەریای سپی ناوەڕاست- New Regional order and Global order in the Medditerranean and Middle East". درەنگ یان زوو لە ڕووی جیۆپۆڵەتیكی ووزەوە، دەریای ناوەڕاست سەری ئەگاتە ناوخوانی كوردستان.

جا ئەوە چ كاراكتەر و هێزێكە لە كوردستان سەر لەم هاوكێشانە دەرئەكات؟. یان هەر نەبێت بەدواداچوون بۆ ئەم پرسە ستراتیجانە بكات؟. بێگومان یەكێتی ( بەهەموو باڵەكانییەوە، كەسی تیا فریشتە نییە) وە پارتی ئەو هێز و كاراكتەرە نیین، تەنانەت هەر ڕقیانە لەباسكردنی ئەم فاكتانە و ئەوەشی باسی بكات بایەخی پێ نادەن، چونكە بە مانای ووشە كۆڵەوارن. بۆیە خودی لیستی هاوپەیمانی بەسەركردایەتی " دكتۆر بەرهەم ساڵەح" و پاڵپشتی گەنجان و كچان و ژنان و هێزی پێشمەرگەو كەسوكاری شەهیدان و فەرمانبەران و لایەنگرانی حزبەكانی تر، تا ڕێژەیەكی زۆر باش زامنی پاراستنی كیانی نیشتیمانی ئەكەن لە ناوەوەو دەرەوە.

*سەرۆكی ئینستیتیوتی مێدیتریانە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی


ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیه‌تی

AM:05:44:21/12/2017




ئه‌م بابه‌ته 328 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌