ئایا رێکخراوی ئۆپیك دەستبەرداری سنوورداركردنی بەرهەمهێنان دەبێت؟

زۆربەی ئاماژەكان بۆ ئەوە دەچن كە كۆبوونەوەی ژمارە (174)ی رێكخراوی دەوڵەتانی هەناردەی نەوت (ئۆپیك) كە بڕیارە لە ڤیەنای پایتەختی نەمسا لەڕۆژی ٢٢/٦/٢٠١٨ گرێبدرێت، كۆبوونەوەیەكی ئاسایی نەبێت، هەر ١٤ دەوڵەتەكەی ئەندامی ئۆپیك كە (٤٤%)ی كۆی بەرهەمی نەوتی جیهان دەخەنە بازاڕو خاوەنی (٧٣%)ی كۆی یەدەكی نەوتی جیهانیان لەلا كۆبۆتەوە، داخوازی زیادكردنی بڕی یەك ملیۆن بەرمیلیان لێكراوە لەلایەن هەریەك لە سعودیەو روسیاوە، بە ئامانجی هێوركردنەوەی ترسەكانی دەوڵەتانی بەكارهێنەری نەوت لەوەی خستنەڕوو كەمبكات‌و نرخ بەشێوەیەكی بەرچاو بەرزبێتەوە.

بۆ كەمكردنەوەی دڵەڕاوكێی ئەمێركایە
ئەم پێشنیازە مشتومڕ لەناو رێكخراوەكە دەنێتەوە، بەوەی پێچەوانەی ئەو رێككەوتنەیە كە ئۆپیك‌و هاوپەیمانیی بەرهەمهێنی سەربەخۆی نەوت بە سەركردایەتی روسیاو عومان كە لەكۆتایی ٢٠١٦ پێیگەیشتبوون، بۆ كەمكردنەوەی بەرهەمی نەوت لەجیهان بەبڕی یەك ملیۆن بەرمیلی رۆژانە، كە لەكانوونی دووەمی ٢٠١٧ ئەو رێككەوتنە چووە بواری جێبەجێكردنەوەو لەساڵی ٢٠١٧ بووە هۆكاری بەرزكردنەوەی نرخی نەوت بەڕێژەی (٢٠%).
ئەو پێشنیازە لەگەڵ پێشنیازێكی تریش ناكۆكە، كە لەكانوونی یەكەمی ٢٠١٧ پێیگەیشتبوون، كە بڕیاربوو تاكۆتایی ساڵی ٢٠١٨ تێكڕای داشكانی بەرهەمهێنانی نەوت رۆژانە (1,8) ملیۆن بەرمیل بێت. كە بووە هۆكاری هەڵكشانی نرخی نەوت بۆ ٨٠ دۆلار بۆ یەك بەرمیل نەوت لە ئیبریلی رابردوو.
بەو جۆرە بڕیارە ئەندامانی ئۆپیك‌و لەگەڵ هاوپەیمانە بەرهەمهێنە سەربەخۆكان لەوانە روسیاو عومان لەڤیەنا بۆ گفتوگۆكردن لەسەر رەهەندەكانی ئەم پرسە كۆببنەوە، ئەو زیادكردنی بڕی نەوتە پێشنیازكراوە بەپلەی یەكەم بۆ كەمكردنەوەی دڵەڕاوكێی ئەمێركایە، كە ریزبەندی سێیەمی لە بەرهەمهێنانی نەوت لەسەر ئاستی جیهان گرتووە (8,7 ملیۆن بەرمیلی رۆژانە)، لەهەڵكشانی نرخی نەوت بۆ نزیكەی ٨٠ دۆلار بۆ یەك بەرمیل، كە ئەو بەرزبوونی نرخی نەوتە بە نالۆجیك دادەنێت، ئامانجی دووەمیش گفتوگۆیە لەسەر كەمی خستنەڕووی نەوت لەبازاڕی نێودەوڵەتیی نەوت، ئەم كەمبوونەیە كە ئەمێركا لەكۆتایی ٢٠١٧وە هەوڵیداوە لەڕێی زیادكردنی بڕی بەرهەمهێنانی نەوتی خاوی خۆی بۆ (1,4) ملیۆن بەرمیل رۆژانە پڕبكاتەوە، ئەوەش كەمبوونی ئاستی نەوتی لەمەخزونی ئەمێركا بۆ ئاستێكی بێ پێشینە دابەزاند.

هەڕەشە لەسەر راگرتنی تۆڕی كارەبای ئەمێركا
لەڕاستیدا كەمبوونی خستنەڕووی نەوت دەرئەنجامی سیاسەتی سنورداركردنی بەرهەمهێنانی نەوت نەبوو، كە ئۆپیك‌و بەرهەمهێنەرە سەربەخۆكان پەیڕەویان كرد، بەڵكو هۆكارەكەی بۆ داڕمانی بەرهەمهێنانی نەوتی فەنزوێلا بوو كە لەسەرەتای ٢٠١٨وە بەنزیكەی نیو ملیۆن بەرمیل لەڕۆژێكدا كەمی كرد، ئەم داڕمانەشی بۆ ئەو قەیرانە سیاسی‌و ئابوورییەی تێیكەوتووە دەگەڕێتەوە.
بەو جۆرە تێكڕای بەرهەمهێنانی نەوتی جیهانی بەبڕی (2,7) ملیۆن بەرمیلی رۆژانە پاشەكشێی كرد، ئەو ژمارەیە ئەگەری زیادبوونی هەیە لەگەڵ پاشەكشێ كردنی گەیشتنی نەوتی هەریەك لە نەیجیریاو ئەنگۆلا بە بازاڕەكانی نەوت.
لەنێو ئەو ترس‌و دڵەڕاوكێیەی ئەمێركا لەداچۆڕانی زۆری مەخزونی نەوتی ئەمێركا، كە بێتە هەڕەشە لەسەر راگرتنی تۆڕی كارەبای ئەمێركا، زیادبوونی نرخی بەنزین بەر لەدەستپێكردنی هەڵبژاردنی نوێكردنەوەی نیوەیی كۆنگریسی ئەمێركا، دۆناڵد ترامپی سەرۆكی ئەمیركا لەتویتێكدا كە لە ٢٠/٤/٢٠١٨، ئۆپیكی لە بەردەوامیدان بە سیاسەتی سنورداركردنی بەرهەمهێنانی نەوت ئاگاداركردەوە، بەوەی بۆتە هۆكاری هەڵكشانی نرخی نەوت بۆ ئاستێك كە جێی قبوڵكردن نییە.

قەرەبووی ئەو زیانانە بكەنەوە
بەدیوێكدا راستە ئەو بەرزبوونی نرخی نەوتە بۆتە هۆكاری بووژانەوەی كەرتی نەوتی بەردینی ئەمێركا، كە لەم دوو ساڵ‌و نیوەی دواییدا بازاڕی نوێ‌و قازانجی بەدەستهێناوە، بەڵام بەردەوامبوونی ئەو رەوشە بۆتە جێی دڵەڕاوكی بۆ ئەمێركاو دەوڵەتە پیشەسازییەكانی تر، بەتایبەتی لەگەڵ پاشەكشێی مەخزونی ئەمێركاو كەمبوونی خستنەڕووی نەوت لەبازاڕی نێودەوڵەتیی نەوت، راگەیاندنی ئۆپیك‌و دەوڵەتە سەربەخۆكان بۆ بەردەوامبوونی ئەو سیاسەتە تاكۆتایی ساڵی ٢٠١٩.
لەبەرامبەر ئەم رەوشە قەیراناوییە، هەریەك لە سعودیە كە ئێستا ریزبەندی یەكەمی جیهانی لەبەرهەمهێنانی نەوتدا گرتووە (10,2 ملیۆن بەرمیل لەڕۆژێكدا)، روسیا كە ئێستا ریزبەندی دووەمی جیهانە (9,5 ملیۆن بەرمیل لەڕۆژێكدا)، بڕیاریاندا گفتوگۆ لەسەر ئەگەری زیادكردنی بەرهەمهێنانی نەوت بكەن بۆ ئەوەی پێداویستییەكانی بازاڕ پڕبكەنەوە.
ئەو دەوڵەتانە پێیانوایە كاتی خۆیەتی كە چاو بەسیاسەتی سنورداركردنی بەرهەمهێنانی نەوت بخشێننەوە، بۆ ئەوەی پاریزگاری لە پەیوەندییەكانیان لەگەڵ ئەمێركاو دەوڵەتە پیشەسازییەكان بكەن، قەرەبووی ئەو زیانانە بكەنەوە كە دەرئەنجامی پابەندبوونیان بەسنورداركردنی بەرهەمهێنانی نەوت لێكەوتووە، كە دەرگای بەڕووی بەرهەمهێنەرانی تری وەك كەرتی نەوتی بەردین لە ئەمێركاو كەرتی نەوت لەچین واڵاكرد، بۆ ئەوە ئاستی بەرهەمهێنانیان بەرزبكەنەوەو بەشێكی بازاڕی نێودەوڵەتیی نەوت بۆ خۆیان ببەن.

نزیكەی ملیۆنێك بەرمیل نەوتە لەڕۆژێكدا
لە پەرەسەندنێكی دواتردا، وەزیرانی نەوتی هەریەك لە سعودیەو كوێت‌و ئیمارات‌و جەزائیرو عمان (وەك زانراوە عومان ئەندامی رێكخراوی ئۆپیك نییە بەڵكو ئەندامی كۆنسرتیۆمی بەرهەمهێنەرە سەربەخۆكانە) لە ٢/٦/٢٠١٨ لەكوێت كۆبوونەوە‌و گفتوگۆیان لەسەر ئەو زیادكردنە پێشنیازكراوە كرد.
تەحەدای بەردەم ئەم دەوڵەتانە، چۆنێتی بڕیاردانی ئەو زیادكردنەیە، كە نزیكەی ملیۆنێك بەرمیل نەوتە لەڕۆژێكدا، بەبێ ئەوەی ئەو زیادكردنە مانای پاشەكشێی رێككەوتنی سنورداركردنی بەرهەمهێنانی نەوت بێت، كە ٢٢ دەوڵەتی بەرهەمهێنی نەوتی لە ئەندامانی ئۆپیك‌و هاوپەیمانیی بەرهەمهێنەرە سەربەخۆكان لەسەر جێبەجێكردنی رەزامەند بوون، كە جێبەجێكردنی ئەو رێككەوتنە لەماوەی دوو ساڵ‌و نیودا سەركەوتنی بەدەستهێنا لەوەی كەلێنی نێوان خواست‌و خستنەڕوو كەمكردەوە، هەروەها بازاڕی نرخی نەوتی بووژانەوە، كە لە ساڵی ٢٠١٦ گەیشتە نزمترین ئاستی (٢٥ دۆلار بۆ یەك بەرمیل) بۆ ئەوەی بگاتە نزیكەی (٨٠ دۆلار بۆ یەك بەرمیل ) لەمانگی ئایاری ٢٠١٨.

رەنگە گەیشتن بە رێككەوتن قورس بێت
بێگومان پاشەكشێكردن لەو رێككەوتنە كێشمەكێش لەناو ئۆپیك‌و هاوپەیمانی بەرهەمهێنەرە سەربەخۆكان دروست دەكات، بە دیاریكراویش لای ئەو دەوڵەتانەی كە توانای زیادكردنی بەرهەمهێنانی نەوتیان نییە، چ بەهۆی سزاكانی سەریان یان ئەو قەیرانە سیاسیی‌و ئابوورییەی دووچاریان بووە، وەك فەنزوێلاو ئێران‌و نەیجیریا، كە دابەزینی نرخی نەوت كارییگەری لەسەریان دروست دەكات، بەبێ ئەوەی بتوانن بە زیادكردنی بەرهەمهێنانی نەوت قەرەبووی بكەنەوە.
فەنزوێلا كە یانزەمین دەوڵەتی بەرهەهێنی نەوتە لەسەر ئاستی جیهان، لە نیوەی یەكەمی ساڵی ٢٠١٨ وە بەدەست داڕمانێكی بێ پێشینەی بەرهەمهێنانی نەوتەوە گیربووە، هەروەها لەسایەی ئەو قەیرانە سیاسیی‌و ئابوورییەی ئێستایەوە، هەر زیادكردنێكی بەرهەمهێنانی نەوت، دەبێتە هۆكاری خێراكردنی داڕمانە داراییەكەی كە بەهۆی پاشەكشێی دەستهاتی نەوت دووچاری هاتووە.
ئێرانیش كە ریزبەندی هەشتەمی لەسەر ئاستی جیهان هەیە، رەنگە بە ناچاری ئاستی بەرهەمهێنانی بە نزیكەی نیو ملیۆن بەرمیل رۆژانە كەمبكاتەوە، وەك چۆن لە ٢٠١١ بۆ ٢٠١٦ روویدا، ئەگەر هاتوو خواست لەسەر نەوتی ئێران بەهۆی سزاكانی ئەمێركاوە دابەزێت.
نەیجیریا كە ریزبەندی پانزەیەمینی لەسەر ئاستی جیهان هەیە، بەهۆی ئەو كارە توندوتیژییانەی دووچاری پیشەسازیی نەوت دەبێتەوە رووبەڕووی دابەزینی بەرهەمهێنانی نەوت ببێتەوە، كە لەمانگی ئایاری ٢٠١٦ گەیشتە نزیكەی ١٠٠ هەزار بەرمیل لەڕۆژێكدا.
لەسایەی ئەو رەوشە شڵەژاوەدا، رەنگە گەیشتن بە رێككەوتن لەسەر زیادكردنی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت لەناو رێكخراوی ئۆپیك و هاوپەیمانی بەرهەمهێنە سەربەخۆكان قورس بێت، بەڵام دەكرێ بگەنە چارەسەرێكی مامناوەند تاڕادەیەك ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت بەرزبكەنەوە، بەبێ ئەوەی داڕمانی نرخی نەوتی لێبكەوێتەوە.

ئەو زیادكردنە لە بەرژەوەندیی هەموو لایەكدایە
بەگوزارشتێكی تر، دەكرێ ئەو زیادكردنە پێشنیاركراوەی بەرهەمهێنان بەجۆرێك بێت كە سەقفی ئەو ئاستەی بەرهەمهێنان كە لەنێوان ئۆپیك‌و هاوپەیمانیی بەرهەمهێنە سەربەخۆكان رێككەوتنی لەسەر كراوە تێنەپەڕێنێت، كە لەكانوونی یەكەمی ٢٠١٧ لەسەری رێككەوتبوون، لەگەڵ دابەشكردنی بەركەوتی ئەو زیادكردنە بەسەر ئەو دەوڵەتانەی ئارەزووی زیادكردنی بەرهەمهێنانی نەوتیان هەیە، لەگەڵ دانانی میكانیزمێك بۆ چاودێریكردنی پابەندبوونی دەوڵەتان پێوەی.
رەنگە هەر ئەمەش هانی سعودیەو روسیای دابێت بۆ ئەوەی بەر لەكۆبوونەوەی داهاتووی ئۆپیك هەوڵی قەناعەت پێكردنی دەوڵەتە بەرهەمهێنەرەكان بدەن، بەوەی ئەو زیادكردنە لە بەرژەوەندیی هەموو لایەكدایە. زیادكردنەكە وەڵامی داخوازییەكانی ئەمێركاو دەوڵەتە پیشەسازییە گەورەكان، كارتل‌و كۆمپانیا زەبەلاحەكانی نەوت (بریتچ پترۆلیۆم، شیڤرۆن، واكسۆن مۆبیل، رۆیاڵ داچ چڵ) كە ٨٥%ی یەدەكی نەوتی جیهانیان كۆنتڕۆڵ كردووە، دەداتەوە. هەموو ئەوانە داوای زیادكردنی بەرهەمهێنانی نەوت دەكەن بۆ ئەوەی قەرەبووی داشكانی بەرهەمهێنانی نەوتی جیهان بكەنەوە، لەهەمان كاتیشدا لەگەڵ سیاسەتی سنورداركردنی بەرهەمهێنانی نەوت كە دەوڵەتە بەرهەمهێنەرەكانی نەوت لەسەری رێككەوتن، یەك دەگرێتەوە.
ئیمارات پشتیوانی هەوڵی سعودیەو روسیای كرد، كە ٢٠١٨ سەرۆكایەتی ئۆپیكی وەرگرت، بەوەی پێداگیریی لەسەر ئەو زیادكردنە دەكات بە پاشەكشێ كردنی ئەو رێككەوتنەی نازانێت، بەجۆرێك كە پارێزگاری لەسەر سەقفی بەرهەمهێنان دەكات‌و كۆتوبەندی سەر ئەو بەرهەمهێنەرانەش كەمدەكاتەوە كە توانای زیادكردنی بەرهەمهێنانی نەوتیان هەیە، بۆ ئەوەی قەرەبووی كورتهێنانی خستنەرووی نەوت لەبازاڕی نێودەوڵەتیی نەوت بكەنەوە.

تاك لایەنە ئاستی بەرهەمهێنانیان زیاد دەكەن
لەحاڵەتی نەگەیشتن بەڕێككەوتن، سعودیەو روسیا ئاماژەیان بەوە داوە كە تاك لایەنە لەگەڵ هەندێك دەوڵەتی تردا ئاستی بەرهەمهێنانیان زیاد دەكەن، ئەوەش پاشەكشێی نرخی نەوتی لێدەكەوێتەوە، كە لە هەفتەی یەكەمی مانگی حوزەیرانی ٢٠١٨ بە رێژەی ٤.٥% داشكانی تۆمار كردوە، ئەوەش بە گەورەترین داشكانی ئەمساڵ دادەنرێت.
پرسیارەكە بە كراوەیی دەمێنێتەوە، ئایا ئۆپیك‌و هاوپەیمانیی بەرهەمهێنەرە سەربەخۆكان لەسەر ئەو زیادكردنە پێشنیازكراوە رازی دەبن، یان ئەوەی حوزەیرانی ٢٠١١ دووبارە دەكەنەوە، كاتێك ئۆپیك شكستی هێنا لەڕێككەوتن بەهۆی ناڕازیوونی هەریەك لەئێران‌و عیراق‌و فەنزوێلا‌و ئیكوادۆر؟


PM:01:53:13/06/2018




ئه‌م بابه‌ته 338 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌